ولایت از نگاه ولی (امام در سخنان امام)

بسم الله الرحمن الرحیم

در طول تاريخ اسلام، تعداد كثيرى از دانشمندان، محققين، نويسندگان، شعرا و ... در معرفى و بيان اوصاف، مناقب، فضايل و مقامات امامان معصوم عليهم‏السلام ، بسيار سخن گفته، كتاب‏ها نوشته و شعرها سروده‏اند؛ لكن تمام اين‏ها از سر ارادت و به ميزان معرفت و محبت آنان نسبت به مقام و منزلت امام عليه‏السلام بوده، نه آن گونه كه حقيقتِ شخصيت امام عليه‏السلام نزد خداوند متعال و در عالم خلقت است؛ وقتى علم انبيا در مقابل علم امام عليه‏السلام مانند قطره‏اى در مقابل درياست و خود مى‏فرمايند: «جَلَّ مَقامُ آلِ مُحَمّدٍ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله عَنْ وَصْفِ الْواصِفينَ وَ نَعْتِ النّاعِتينَ»، به خوبى روشن است كه احدى نمى‏تواند شخصيت حقيقى امام معصوم عليه‏السلام را بيان و معرفى نمايد.

بنابراين ابتدا خطبه‌اي از ثامن الحجج علي بن موسي الرضا عليه السلام نقل مي‌شود و سپس دو خطبه از اميركلام حضرت علي عليه السلام بيان مي‌شود به نام خطبه طارق بن شهاب و خطبه نورانيت.

شناخت امام :

أَبُو مُحَمّدٍ الْقَاسِمُ بْنُ الْعَلَاءِ رَحِمَهُ اللّهُ رَفَعَهُ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ كُنّا مَعَ الرّضَا (عليه السلام) بِمَرْوَ فَاجْتَمَعْنَا فِي الْجَامِعِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فِي بَدْءِ مَقْدَمِنَا فَأَدَارُوا أَمْرَ الْإِمَامَةِ وَ ذَكَرُوا كَثْرَةَ اخْتِلَافِ النّاسِ فِيهَا فَدَخَلْتُ عَلَى سَيّدِي (عليه السلام) فَأَعْلَمْتُهُ خَوْضَ النّاسِ فِيهِ فَتَبَسّمَ (عليه السلام) ثُمّ قَالَ يَا عَبْدَ الْعَزِيزِ جَهِلَ الْقَوْمُ وَ خُدِعُوا عَنْ آرَائِهِمْ إِنّ اللّهَ عَزّ وَ جَلّ لَمْ يَقْبِضْ نَبِيّهُ (صلي‌الله‌عليه‌ و‌آله و‌سلم)‌ حَتّى أَكْمَلَ لَهُ الدّينَ وَ أَنْزَلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنَ فِيهِ تِبْيَانُ كُلّ شَيْ‏ءٍ بَيّنَ فِيهِ الْحَلَالَ وَ الْحَرَامَ وَ الْحُدُودَ وَ الْأَحْكَامَ وَ جَمِيعَ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ النّاسُ كَمَلًا

عبدالعزيز بن مسلم گويد: ما در ايام حضرت رضا در مرو بوديم، در آغاز ورود، روز جمعه در مسجد جامع انجمن كرديم، حضار مسجد موضوع امامت را مورد بحث قرار داده و اختلاف بسيار مردم را در آن زمينه بازگو مى‏كردند، من خدمت آقايم رفتم و گفتگوى مردم را در بحث امامت بعرضش رسانيدم حضرت عليه السلام لبخندى زد و فرمود: اى عبدالعزيز اين مردم نفهميدند و از آراء صحيح خود فريب خورده و غافل گشتند. همانا خداى عزوجل پيغمبر خويش را قبض روح نفرمود تا دين را برايش كامل كرد و قرآن را بر او نازل فرمود كه بيان هر چيز در اوست حلال و حرام و حدود و احكام و تمام اختياجات مردم را در قرآن بيان كرده

فَقَالَ عَزّوَجَلّ ما فَرّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْ‏ءٍ وَ أَنْزَلَ فِي حَجّةِ الْوَدَاعِ وَ هِيَ آخِرُ عُمُرِهِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَ رَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دِيناً وَ أَمْرُ الْإِمَامَةِ مِنْ تَمَامِ الدّينِ وَ لَمْ يَمْضِ حَتّى بَيّنَ لِأُمّتِهِ مَعَالِمَ دِينِهِمْ وَ أَوْضَحَ لَهُمْ سَبِيلَهُمْ وَ تَرَكَهُمْ عَلَى قَصْدِ سَبِيلِ الْحَقّ وَ أَقَامَ لَهُمْ عَلِيّاً (عليه السلام) عَلَماً وَ إِمَاماً وَ مَا تَرَكَ لَهُمْ شَيْئاً يَحْتَاجُ إِلَيْهِ الْأُمّةُ إِلّا بَيّنَهُ فَمَنْ زَعَمَ أَنّ اللّهَ عَزّ وَ جَلّ لَمْ يُكْمِلْ دِينَهُ فَقَدْ رَدّ كِتَابَ اللّهِ وَ مَنْ رَدّ كِتَابَ اللّهِ فَهُوَ كَافِرٌ بِهِ

و فرمود (38 سوره 6) «چيزى در اين كتاب فرو گذار نكرديم» و در حجة الوداع كه سال آخر عمر پيغمبر(صلي‌الله‌عليه‌ و‌آله و‌سلم)‌ بود اين آيه نازل فرمود (3 سوره 5) «امروز دين شما را كامل كردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم و دين اسلام را براى شما پسنديدم» و موضوع امامت از كمال دين است (تا پيغمبر (صلي‌الله‌عليه‌ و‌آله و‌سلم)‌ جانشين خود را معرفى نكند تبليغش را كامل نساخته است) و پيغمبر (صلي‌الله‌عليه‌ و‌آله و‌سلم)‌ از دنيا نرفت تا آنكه نشانه‏هاى دين را براى امتش بيان كرد و راه ايشان را روشن ساخت و آنها را بر شاهراه حق واداشت و على عليه السلام را بعنوان پيشوا و امام منصوب كرد و همه احتياجات امت را بيان كرد پس هر كه گمان كند خداى عزوجل دينش را كامل نكرده قرآن را رد كرده و هر كه قرآن را كند به آن كافر است.

هَلْ يَعْرِفُونَ قَدْرَ الْإِمَامَةِ وَ مَحَلّهَا مِنَ الْأُمّةِ فَيَجُوزَ فِيهَا اخْتِيَارُهُمْ إِنّ الْإِمَامَةَ أَجَلّ قَدْراً وَ أَعْظَمُ شَأْناً وَ أَعْلَى مَكَاناً وَ أَمْنَعُ جَانِباً وَ أَبْعَدُ غَوْراً مِنْ أَنْ يَبْلُغَهَا النّاسُ بِعُقُولِهِمْ أَوْ يَنَالُوهَا بِآرَائِهِمْ أَوْ يُقِيمُوا إِمَاماً بِاخْتِيَارِهِمْ إِنّ الْإِمَامَةَ خَصّ اللّهُ عَزّ وَ جَلّ بِهَا إِبْرَاهِيمَ الْخَلِيلَ (عليه السلام) بَعْدَ النّبُوّةِ وَ الْخُلّةِ مَرْتَبَةً ثَالِثَةً وَ فَضِيلَةً شَرّفَهُ بِهَا وَ أَشَادَ بِهَا ذِكْرَهُ فَقَالَ إِنّي جاعِلُكَ لِلنّاسِ إِماماً فَقَالَ الْخَلِيلُ (عليه السلام) سُرُوراً بِهَا وَ مِنْ ذُرّيّتِي قَالَ اللّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى لا يَنالُ عَهْدِي الظّالِمِينَ فَأَبْطَلَتْ هَذِهِ الْ‏آيَةُ إِمَامَةَ كُلّ ظَالِمٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَ صَارَتْ فِي الصّفْوَةِ ثُمّ أَكْرَمَهُ اللّهُ تَعَالَى بِأَنْ جَعَلَهَا فِي ذُرّيّتِهِ أَهْلِ الصّفْوَةِ وَ الطّهَارَةِ

مگر مردم مقام و منزلت امامت را در ميان امت ميدانند تا روا باشد كه باختيار و انتخاب ايشان واگذار شود، همانا امامت قدرش والاتر و شأنش بزرگتر و منزلش عالى‏تر و مكانش منيعتر و عمقش گودتر از آنستكه مردم با عقل خود به آن رسند يا به آرائشان آن را دريابند و يا به انتخاب خود امامى منصوب كنند، همانا امامت مقامى است كه خداى عزوجل بعد از رتبه نبوت و خلت در مرتبه سوم به ابراهيم خليل عليه السلام اختصاص داده و به آن فضيلت مشرقش ساخته و نامش را بلند و استوار نموده و فرموده (124 بقره) «همانا من ترا امام مردم گردانيدم» ابراهيم خليل عليه السلام از نهايت شاديش به آن مقام عرضكرد «از فرزندان من هم؟» خداى تبارك و تعالى فرمود «پيمان من به ظالمين نمي‌رسد»، اين آيه امامت هر ظالمي‌را تا قيامت رد كرده و اين مقام را مخصوص برگزيدگان قرار داده، سپس خداى تعالى ابراهيم را شرافت داد و امامت را در فرزندان برگزيده و پاكش قرار داد

فَقَالَ وَ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ نافِلَةً وَ كُلّا جَعَلْنا صالِحِينَ. وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَ أَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَ إِقامَ الصّلاةِ وَ إِيتاءَ الزّكاةِ وَ كانُوا لَنا عابِدِينَ فَلَمْ تَزَلْ فِي ذُرّيّتِهِ يَرِثُهَا بَعْضٌ عَنْ بَعْضٍ قَرْناً فَقَرْناً حَتّى وَرّثَهَا اللّهُ تَعَالَى النّبِيّ (صلي‌الله‌عليه‌ و‌آله و‌سلم)‌ فَقَالَ جَلّ وَ تَعَالَى إِنّ أَوْلَى النّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلّذِينَ اتّبَعُوهُ وَ هذَا النّبِيّ وَ الّذِينَ آمَنُوا وَ اللّهُ وَلِيّ الْمُؤْمِنِينَ فَكَانَتْ لَهُ خَاصّةً فَقَلّدَهَا (صلي‌الله‌عليه‌ و‌آله و‌سلم)‌ عَلِيّاً (عليه السلام) بِأَمْرِ اللّهِ تَعَالَى عَلَى رَسْمِ مَا فَرَضَ اللّهُ فَصَارَتْ فِي ذُرّيّتِهِ الْأَصْفِيَاءِ الّذِينَ آتَاهُمُ اللّهُ الْعِلْمَ وَ الْإِيمَانَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى وَ قالَ الّذِينَ أُوتُوإ الْعِلْمَ وَ الْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللّهِ إِلى‏ يَوْمِ الْبَعْثِ فَهِيَ فِي وُلْدِ عَلِيّ‏ٍ (عليه السلام) خَاصّةً إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِذْ لَا نَبِيّ بَعْدَ مُحَمّدٍ (صلي‌الله‌عليه‌ و‌آله و‌سلم)‌

و فرمود (72 انبياء) «و اسحق و يعقوب را اضافه باو بخشيديم و همه را شايسته نموديم و ايشان را امام و پيشوا قرار داديم تا بفرمان ما رهبرى كنند و انجام كارهاى نيك و گزاران نماز و دادن زكوة را بايشان وحى نموديم آنها پرستندگان ما بودند» پس امامت هميشه در فرزندان او بود در دوران متوالى و از يكديگر ارث مى‏بردند تا خداى تعالى آن را به پيغمبر ما (صلي‌الله‌عليه‌ و‌آله و‌سلم)‌ به ارث داد و خود اوجل و تعالى فرمود (68 سوره 3)«همانا سزاوارترين مردم بابراهيم پيروان او و اين پيغمبر و اهل ايمانند و خدا ولى مؤمنانست» پس امامت مخصوص آنحضرت گشت و او بفرمان خداى تعالى و طبق آنچه خدا واجب ساخته بود، آنرا بگردن على نهاد و سپس در ميان فرزندان بر گزيده او كه خدا به آنها علم و ايمان داده جارى گشت و خدا فرموده (56 سوره 30) «آنها كه علم و ايمان گرفتند، گويند در كتاب خدا تا روز رستاخيز بسر برده‏ايد» پس امامت تنها در ميان فرزندان على است تا روز قيامت، زيرا پس از محمد(صلي‌الله‌عليه‌ و‌آله و‌سلم)‌ پيغمبرى نيست

فَمِنْ أَيْنَ يَخْتَارُ هَؤُلَاءِ الْجُهّالُ إِنّ الْإِمَامَةَ هِيَ مَنْزِلَةُ الْأَنْبِيَاءِ وَ إِرْثُ الْأَوْصِيَاءِ إِنّ الْإِمَامَةَ خِلَافَةُ اللّهِ وَ خِلَافَةُ الرّسُولِ (صلي‌الله‌عليه‌ و‌آله و‌سلم)‌ وَ مَقَامُ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ (عليه السلام) وَ مِيرَاثُ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ (عليه السلام) إِنّ الْإِمَامَةَ زِمَامُ الدّينِ وَ نِظَامُ الْمُسْلِمِينَ وَ صَلَاحُ الدّنْيَا وَ عِزّ الْمُؤْمِنِينَ إِنّ الْإِمَامَةَ أُسّ الْإِسْلَامِ النّامي‌وَ فَرْعُهُ السّامي‌بِالْإِمَامِ تَمَامُ الصّلَاةِ وَ الزّكَاةِ وَ الصّيَامِ وَ الْحَجّ وَ الْجِهَادِ وَ تَوْفِيرُ الْفَيْ‏ءِ وَ الصّدَقَاتِ وَ إِمْضَاءُ الْحُدُودِ وَ الْأَحْكَامِ وَ مَنْعُ الثّغُورِ وَ الْأَطْرَافِ الْإِمَامُ يُحِلّ حَلَالَ اللّهِ وَ يُحَرّمُ حَرَامَ اللّهِ وَ يُقِيمُ حُدُودَ اللّهِ وَ يَذُبّ عَنْ دِينِ اللّهِ وَ يَدْعُو إِلَى سَبِيلِ رَبّهِ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ الْحُجّةِ الْبَالِغَةِ

اين نادانان از كجا و بچه دليل براى خود امام انتخاب مى‏كنند: همانا امامت مقام پيغمبران و ميراث اوصياء است، همانا امامت خلافت خدا و خلافت رسول خدا(صلي‌الله‌عليه‌ و‌آله و‌سلم)‌ و مقام اميرالمؤمنين عليه السلام و ميراث عليه السلام و ميراث حسن و حسين عليهما السلام است. همانا امامت زمام دين و مايه نظام مسلمين و صلاح دنيا و عزت مؤمنين است، همانا امامت ريشه با نمو اسلام و شاخه بلند آنست، كامل شدن نماز و زكوة و روزه و حج و جهاد و بسيار شدن غنيمت و صدقات و اجراء حدود و احكام و نگهدارى مرزها و اطراف بوسيله امامست، امامست كه حلال خدا را حلال و حرام او را حرام كند و حدود خدا را بپا دارد و از دين خدا دفاع كند و با حكمت و اندوز و حجت رسا مردم را بطريق پروردگارش دعوت نمايد،

الْإِمَامُ كَالشّمْسِ الطّالِعَةِ الْمُجَلّلَةِ بِنُورِهَا لِلْعَالَمِ وَ هِيَ فِي الْأُفُقِ بِحَيْثُ لَا تَنَالُهَا الْأَيْدِي وَ الْأَبْصَارُ الْإِمَامُ الْبَدْرُ الْمُنِيرُ وَ السّرَاجُ الزّاهِرُ وَ النّورُ السّاطِعُ وَ النّجْمُ الْهَادِي فِي غَيَاهِبِ الدّجَى وَ أَجْوَازِ الْبُلْدَانِ وَ الْقِفَارِ وَ لُجَجِ الْبِحَارِ الْإِمَامُ الْمَاءُ الْعَذْبُ عَلَى الظّمَإِ وَ الدّالّ عَلَى الْهُدَى وَ الْمُنْجِي مِنَ الرّدَى الْإِمَامُ النّارُ عَلَى الْيَفَاعِ الْحَارّ لِمَنِ اصْطَلَى بِهِ وَ الدّلِيلُ فِي الْمَهَالِكِ مَنْ فَارَقَهُ فَهَالِكٌ الْإِمَامُ السّحَابُ الْمَاطِرُ وَ الْغَيْثُ الْهَاطِلُ وَ الشّمْسُ الْمُضِيئَةُ وَ السّمَاءُ الظّلِيلَةُ وَ الْأَرْضُ الْبَسِيطَةُ وَ الْعَيْنُ الْغَزِيرَةُ وَ الْغَدِيرُ وَ الرّوْضَةُ

امام مانند خورشيد طالع است كه نورش عالم را فرا گيرد و خودش در افق است بنحوى كه دستها و ديدگان به آن نرسد. امام ماه تابان چراغ فروزان، نور درخشان و ستاره ايست راهنما در شدت تاريكى‏ها و رهگذر شهرها و كويرها و گرداب درياها (يعنى زمان جهل و فتنه و سرگردانى مردم) امام آب گواراى زمان تشنگى و رهبر بسوى هدايت و نجات بخش از هلاكت گاههاست هر كه از او جدا شود هلاك شود. امام ابريست بارنده، بارانيست شتابنده، خورشيديست فروزنده سقفى است سايه دهنده، زمينى است گسترده، چشمه ايست جوشنده و بركه و گلستان است،

الْإِمَامُ الْأَنِيسُ الرّفِيقُ وَ الْوَالِدُ الشّفِيقُ وَ الْأَخُ الشّقِيقُ وَ الْأُمّ الْبَرّةُ بِالْوَلَدِ الصّغِيرِ وَ مَفْزَعُ الْعِبَادِ فِي الدّاهِيَةِ النّ‏آدِ الْإِمَامُ أَمِينُ اللّهِ فِي خَلْقِهِ وَ حُجّتُهُ عَلَى عِبَادِهِ وَ خَلِيفَتُهُ فِي بِلَادِهِ وَ الدّاعِي إِلَى اللّهِ وَ الذّابّ عَنْ حُرَمِ اللّهِ الْإِمَامُ الْمُطَهّرُ مِنَ الذّنُوبِ وَ الْمُبَرّأُ عَنِ الْعُيُوبِ الْمَخْصُوصُ بِالْعِلْمِ الْمَوْسُومُ بِالْحِلْمِ نِظَامُ الدّينِ وَ عِزّ الْمُسْلِمِينَ وَ غَيْظُ الْمُنَافِقِينَ وَ بَوَارُ الْكَافِرِينَ الْإِمَامُ وَاحِدُ دَهْرِهِ لَا يُدَانِيهِ أَحَدٌ وَ لَا يُعَادِلُهُ عَالِمٌ وَ لَا يُوجَدُ مِنْهُ بَدَلٌ وَ لَا لَهُ مِثْلٌ وَ لَا نَظِيرٌ مَخْصُوصٌ بِالْفَضْلِ كُلّهِ مِنْ غَيْرِ طَلَبٍ مِنْهُ لَهُ وَ لَا اكْتِسَابٍ بَلِ اخْتِصَاصٌ مِنَ الْمُفْضِلِ الْوَهّابِ

امام همدم و رفيق، پدر مهربان، برادر برابر، مادر دلسوز به كودك، پناه بندگان خطا در گرفتارى سخت است، امام امين خداست در ميان خلقش و حجت او بربندگانش و خليفه او در در بلادش و دعوت كننده بسوى او و دفاع كننده از حقوق او است، امام از گناهان پاك و از عيبها بر كنار است، بدانش مخصوص و بخويشتن دارى نشانه داراست، موجب نظام دين و عزت مسلمين و خشم منافقين و هلاك كافرين است، امام يگانه زمان خود است، كسى بهمه طرازى او نرسد، دانشمندى با او برابر نباشد، جايگزين ندارد: مانند و نظير ندارد، به تمام فضيلت مخصوص است بى‏آنكه خود او در طلبش رفته و بدست آورده باشد، بلكه امتيازيست كه خدا بفضل و بخشش باو عنايت فرموده.

فَمَنْ ذَا الّذِي يَبْلُغُ مَعْرِفَةَ الْإِمَامِ أَوْ يُمْكِنُهُ اخْتِيَارُهُ هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ ضَلّتِ الْعُقُولُ وَ تَاهَتِ الْحُلُومُ وَ حَارَتِ الْأَلْبَابُ وَ خَسَأَتِ الْعُيُونُ وَ تَصَاغَرَتِ الْعُظَمَاءُ وَ تَحَيّرَتِ الْحُكَمَاءُ وَ تَقَاصَرَتِ الْحُلَمَاءُ وَ حَصِرَتِ الْخُطَبَاءُ وَ جَهِلَتِ الْأَلِبّاءُ وَ كَلّتِ الشّعَرَاءُ وَ عَجَزَتِ الْأُدَبَاءُ وَ عَيِيَتِ الْبُلَغَاءُ عَنْ وَصْفِ شَأْنٍ مِنْ شَأْنِهِ أَوْ فَضِيلَةٍ مِنْ فَضَائِلِهِ وَ أَقَرّتْ بِالْعَجْزِ وَ التّقْصِيرِ وَ كَيْفَ يُوصَفُ بِكُلّهِ أَوْ يُنْعَتُ بِكُنْهِهِ أَوْ يُفْهَمُ شَيْ‏ءٌ مِنْ أَمْرِهِ أَوْ يُوجَدُ مَنْ يَقُومُ مَقَامَهُ وَ يُغْنِي غِنَاهُ لَا كَيْفَ وَ أَنّى وَ هُوَ بِحَيْثُ النّجْمِ مِنْ يَدِ الْمُتَنَاوِلِينَ وَ وَصْفِ الْوَاصِفِينَ

كيست كه امام تواند شناخت يا انتخاب امام براى او ممكن باشد، هيهات، در اينجا خردها گمگشته، خويشتن داريها بيراهه رفته و عقلها سرگردان و ديده‏ها بى‏نور و بزرگان كوچك شده و حكيمان متحير و خردمندان كوتاه فكر و خطيبان درمانده و خردمندان نادان و شعرا وامانده و ادبا ناتوان و سخندانان درمانده‏اند كه بتوانند يكى از شئون و فضائل امام را توصيف كنند همگى بعجز و ناتوانى معترفند، چگونه ممكن است تمام اوصاف و حقيقت امام را بيان كرد يا مطلبى از امر امام را فهميد و جايگزينى كه كار او را انجام دهد برايش پيدا كرد؟ ممكن نيست، چگونه و از كجا؟ در صورتى كه او از دست يازان و وصف كنندگان اوج گرفته و مقام ستاره در آسمان را دارد،

فَأَيْنَ الِاخْتِيَارُ مِنْ هَذَا وَ أَيْنَ الْعُقُولُ عَنْ هَذَا وَ أَيْنَ يُوجَدُ مِثْلُ هَذَا أَ تَظُنّونَ أَنّ ذَلِكَ يُوجَدُ فِي غَيْرِ آلِ الرّسُولِ مُحَمّدٍ (صلي‌الله‌عليه‌ و‌آله و‌سلم)‌ كَذَبَتْهُمْ وَ اللّهِ أَنْفُسُهُمْ وَ مَنّتْهُمُ الْأَبَاطِيلَ فَارْتَقَوْا مُرْتَقاً صَعْباً دَحْضاً تَزِلّ عَنْهُ إِلَى الْحَضِيضِ أَقْدَامُهُمْ رَامُوا إِقَامَةَ الْإِمَامِ بِعُقُولٍ حَائِرَةٍ بَائِرَةٍ نَاقِصَةٍ وَ آرَاءٍ مُضِلّةٍ فَلَمْ يَزْدَادُوا مِنْهُ إِلّا بُعْداً قَاتَلَهُمُ اللّهُ أَنّى يُؤْفَكُونَ وَ لَقَدْ رَامُوا صَعْباً وَ قَالُوا إِفْكاً وَ ضَلّوا ضَلَالًا بَعِيداً وَ وَقَعُوا فِي الْحَيْرَةِ إِذْ تَرَكُوا الْإِمَامَ عَنْ بَصِيرَةٍ وَ زَيّنَ لَهُمُ الشّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ فَصَدّهُمْ عَنِ السّبِيلِ وَ كَانُوا مُسْتَبْصِرِينَ رَغِبُوا عَنِ اخْتِيَارِ اللّهِ وَ اخْتِيَارِ رَسُولِ اللّهِ (صلي‌الله‌عليه‌ و‌آله و‌سلم)‌ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ إِلَى اخْتِيَارِهِمْ وَ الْقُرْآنُ يُنَادِيهِمْ وَ رَبّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحانَ اللّهِ وَ تَعالى‏ عَمّا يُشْرِكُونَ

او كجا و انتخاب بشر؟ او كجا و خرد بشر؟ او كجا و مانندى براى او؟ گمان برند كه امام در غير خاندان رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌ و‌آله و‌سلم)‌ يافت شود؟ بخدا كه ضميرشان بخود آنها دروغ گفته (تكذيبشان كند) و بيهوده آرزو بردند، بگردنه بلند و لغزنده‏اى كه بپائين مى‏لغزند بالا رفتند و خواستند كه با خرد گمگشته و ناقص خود و با آراء گمراه كننده خويش نصب امام كنند و جز دورى از حق بهره نبردند (خدا آنها را بكشد، بكجا منحرف مى‏شوند؟) آهنگ مشكلى كردند و دروغى پرداختند و بگمراهى دورى افتادند و در سرگردانى فرو رفتند كه با چشم بينا امام را ترك گفتند (28 سوره 29) «شيطان كردارشان را در نظرشان بياراست و از راه منحرفشان كرد با آنكه اهل بصيرت بودند» از انتخاب خدا و انتخاب رسول خدا(صلي‌الله‌عليه‌ و‌آله و‌سلم)‌ و اهل بيتش روى گردان شده و بانتخاب خود گرائيدند در صورتى كه قرآن صدا برآورد كه: (66 سوره 28) «پروردگارت هر چه خواهد بيافريند و انتخاب كند اختيار بدست آنها نيست خدا از آنچه با او شريك مى‏كنند منزه و والاست»

وَ قَالَ عَزّ وَ جَلّ وَ ما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ الْ‏آيَةَ وَ قَالَ ما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ أَمْ لَكُمْ كِتابٌ فِيهِ تَدْرُسُونَ إِنّ لَكُمْ فِيهِ لَما تَخَيّرُونَ أَمْ لَكُمْ أَيْمانٌ عَلَيْنا بالِغَةٌ إِلى‏ يَوْمِ الْقِيامَةِ إِنّ لَكُمْ لَما تَحْكُمُونَ سَلْهُمْ أَيّهُمْ بِذلِكَ زَعِيمٌ أَمْ لَهُمْ شُرَكاءُ فَلْيَأْتُوا بِشُرَكائِهِمْ إِنْ كانُوا صادِقِينَ وَ قَالَ عَزّ وَ جَلّ أَ فَلا يَتَدَبّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى‏ قُلُوبٍ أَقْفالُها أَمْ طُبِعَ اللّهُ عَلى‏ قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ أَمْ قالُوا سَمِعْنا وَ هُمْ لا يَسْمَعُونَ إِنّ شَرّ الدّوَابّ عِنْدَ اللّهِ الصّمّ الْبُكْمُ الّذِينَ لا يَعْقِلُونَ وَ لَوْ عَلِمَ اللّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَ لَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلّوْا وَ هُمْ مُعْرِضُونَ أَمْ قالُوا سَمِعْنا وَ عَصَيْنا بَلْ هُوَ فَضْلُ اللّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ فَكَيْفَ لَهُمْ بِاخْتِيَارِ الْإِمَامِ

و باز خداى عزوجل فرمايد (36 احزاب) «هيچ مرد و زن مؤمنى حق ندارد كه چون خدا و پيغمبرش چيزى را فرمان دادند، اختيار كار خويش داشته باشد» و فرموده است (36 سوره 68)«شما را چه شده، چگونه قضاوت مى‏كنيد؟ مگر كتابى داريد كه آن را مى‏خوانيد، تا هر چه خواهيد انتخاب كنيد، در آن كتاب بيابيد يا براى شما تا روز قيامت بر عهده ما پيمانهاى رسا هست كه هر چه قضاوت كنيد حق شماست، از آنها بپرس كدامشان متعهد اين مطلب است و يا مگر شريكانى داريد، اگر راست گويند، شريكان خويش بياورند» و باز خداى عز و جل فرموده است (24 محمد) «چرا در قرآن انديشه نمى‏كنند يا مگر بر دلها قفل دارند» و فرموده «مگر خدا بر دلهاشان مهر نهاده كه نمى‏فهمند» و يا (20 سوره 8) «گفتند شنيديم ولى نمى‏شنيدند و همانا بدترين جانوران بنظر خدا مردم كر و لالند كه تعقل نمى‏كنند، و اگر خدا در آنها خيرى سراغ داشت به آنها شنوائى مى‏داد و اگر شنوائى هم مى‏داشتند پشت مى‏كردند و روى گردان بودند» و يا «گفتند شنيديم و نافرمانى كرديم» (منصب امامت اكتسابى نيست) بلكه فضلى است از خدا كه به هر كس خواهد مى‏دهد پس چگونه ايشان را رسد كه امام انتخاب كنند

وَ الْإِمَامُ عَالِمٌ لَا يَجْهَلُ وَ رَاعٍ لَا يَنْكُلُ مَعْدِنُ الْقُدْسِ وَ الطّهَارَةِ وَ النّسُكِ وَ الزّهَادَةِ وَ الْعِلْمِ وَ الْعِبَادَةِ مَخْصُوصٌ بِدَعْوَةِ الرّسُولِ (صلي‌الله‌عليه‌ و‌آله و‌سلم)‌ وَ نَسْلِ الْمُطَهّرَةِ الْبَتُولِ لَا مَغْمَزَ فِيهِ فِي نَسَبٍ وَ لَا يُدَانِيهِ ذُو حَسَبٍ فِي الْبَيْتِ مِنْ قُرَيْشٍ وَ الذّرْوَةِ مِنْ هَاشِمٍ وَ الْعِتْرَةِ مِنَ الرّسُولِ (صلي‌الله‌عليه‌ و‌آله و‌سلم)‌ وَ الرّضَا مِنَ اللّهِ عَزّ وَ جَلّ شَرَفُ الْأَشْرَافِ وَ الْفَرْعُ مِنْ عَبْدِ مَنَافٍ نَامي‌الْعِلْمِ كَامِلُ الْحِلْمِ مُضْطَلِعٌ بِالْإِمَامَةِ عَالِمٌ بِالسّيَاسَةِ مَفْرُوضُ الطّاعَةِ قَائِمٌ بِأَمْرِ اللّهِ عَزّ وَ جَلّ نَاصِحٌ لِعِبَادِ اللّهِ حَافِظٌ لِدِينِ اللّهِ إِنّ الْأَنْبِيَاءَ وَ الْأَئِمّةَ (صلي‌الله‌عليه‌ و‌آله و‌سلم)‌ يُوَفّقُهُمُ اللّهُ وَ يُؤْتِيهِمْ مِنْ مَخْزُونِ عِلْمِهِ وَ حِكَمِهِ مَا لَا يُؤْتِيهِ غَيْرَهُمْ

در صورتيكه امام عالمى است كه نادانى ندارد، سرپرستى است كه عقب نشينى ندارد كانون قدس و پاكى و طاعت و زهد و علم و عبادتست، دعوت پيغمبر به او اختصاص دارد، از نژاد پاك فاطمه بتول است، در دودمانش جاى طعن و سرزنشى نيست و هيچ شريف نژادى باو نرسد، از خاندان قريش و كنگره هاشم و عترت پيغمبر و پسند خداى عزوجل است، براى اشراف شرفست و زاده عبد منافست، علمش در ترقى و حلمش كاملست، در امامت قوى و در سياست عالمست، اطاعتش واجبست، به امر خداى عزوجل قائمست، خيرخواه بندگان خدا و نگهبان دين خداست، خدا پيغمبران و امامان را توفيق بخشيده و از خزانه علم و حكمت خود آنچه بديگران نداده به آنها داده،

فَيَكُونُ عِلْمُهُمْ فَوْقَ عِلْمِ أَهْلِ الزّمَانِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى أَ فَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقّ أَحَقّ أَنْ يُتّبَعَ أَمّنْ لا يَهِدّي إِلّا أَنْ يُهْدى‏ فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ وَ قَوْلِهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً وَ قَوْلِهِ فِي طَالُوتَ إِنّ اللّهَ اصْطَفاهُ عَلَيْكُمْ وَ زادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ وَ اللّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشاءُ وَ اللّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ وَ قَالَ لِنَبِيّهِ (صلي‌الله‌عليه‌ و‌آله و‌سلم)‌ أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ عَلّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَ كانَ فَضْلُ اللّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً

از اين جهت علم آنها برتر از علم مردم زمانشان باشد كه خدايتعالى فرموده (35 يونس) «آيا كسى كه سوى حق هدايت ميكند شايسته‏تر است كه پيرويش كنند يا كسيكه هدايت نميكند جز اينكه هدايت شود، شما را چه شده؟ چگونه قضاوت مى‏كنيد؟» و گفته ديگر خدايتعالى (359 بقره) «هر كرا حكمت دادند خير بسيارى دادند» و باز گفته خدايتعالى درباره جناب طالوت (247 بقره) «خدا او را بر شما برگزيد و بعلم و تن بزرگيش افزود خدا ملك خويش بهر كه خواهد دهد و خدا وسعت بخش و داناست» و به پيغمبر خويش (صلي‌الله‌عليه‌ و‌آله و‌سلم)‌ فرمود: (113 نساء) «خدا بر تو كتاب و حكمت نازل كرد و آنچه را نمى‏دانستى بتو تعليم داد، كرم خدا نسبت بتو بزرگ بود»

وَ قَالَ فِي الْأَئِمّةِ مِنْ أَهْلِ بَيْتِ نَبِيّهِ وَ عِتْرَتِهِ وَ ذُرّيّتِهِ (صلي‌الله‌عليه‌ و‌آله و‌سلم)‌ أَمْ يَحْسُدُونَ النّاسَ عَلى‏ ما آتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ صَدّ عَنْهُ وَ كَفى‏ بِجَهَنّمَ سَعِيراً وَ إِنّ الْعَبْدَ إِذَا اخْتَارَهُ اللّهُ عَزّ وَ جَلّ لِأُمُورِ عِبَادِهِ شَرَحَ صَدْرَهُ لِذَلِكَ وَ أَوْدَعَ قَلْبَهُ يَنَابِيعَ الْحِكْمَةِ وَ أَلْهَمَهُ الْعِلْمَ إِلْهَاماً فَلَمْ يَعْيَ بَعْدَهُ بِجَوَابٍ وَ لَا يُحَيّرُ فِيهِ عَنِ الصّوَابِ فَهُوَ مَعْصُومٌ مُؤَيّدٌ مُوَفّقٌ مُسَدّدٌ قَدْ أَمِنَ مِنَ الْخَطَايَا وَ الزّلَلِ وَ الْعِثَارِ يَخُصّهُ اللّهُ بِذَلِكَ لِيَكُونَ حُجّتَهُ عَلَى عِبَادِهِ وَ شَاهِدَهُ عَلَى خَلْقِهِ وَ ذلِكَ فَضْلُ اللّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَ اللّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ

و نسبت به امامان از اهل بيت و عترت و ذريه پيغمبر عليهم السلام فرمود: (54 نساء) «يا به مردم نسبت به آنچه خدا از كرم خويش بايشان داده حسد ميبرند حقا كه ما خاندان ابراهيم را كتاب و حكمت داديم و به آنها ملك عظيمى داديم كسانى به آن گرويدند و كسانى از آن روى گردانيدند و جهنم آنها را بس افروخته آتشى است» همانا چون خداى عزوجل بنده‏اى را براى اصلاح امور بندگانش انتخاب فرمايد سينه‏اش را براى آن كار باز كند و چشمه‏هاى حكمت در دلش گذارد و علمى باو الهام كند كه از آن پس از پاسخى در نماند و از درستى منحرف نشود، پس او معصومست و تقويت شده و با توفيق و استوار گشته، از هر گونه خطا و لغزش و افتادنى در امانست، خدا او را باين صفات امتياز بخشيده تا حجت رساى او باشد بر بندگانش و گواه بر مخلوقش «و اين بخشش و كرم خداست به هر كه خواهد عطا كند و خدا داراى كرم بزرگيست»

فَهَلْ يَقْدِرُونَ عَلَى مِثْلِ هَذَا فَيَخْتَارُونَهُ أَوْ يَكُونُ مُخْتَارُهُمْ بِهَذِهِ الصّفَةِ فَيُقَدّمُونَهُ تَعَدّوْا وَ بَيْتِ اللّهِ الْحَقّ وَ نَبَذُوا كِتَابَ اللّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ كَأَنّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ وَ فِي كِتَابِ اللّهِ الْهُدَى وَ الشّفَاءُ فَنَبَذُوهُ وَ اتّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ فَذَمّهُمُ اللّهُ وَ مَقّتَهُمْ وَ أَتْعَسَهُمْ فَقَالَ جَلّ وَ تَعَالَى وَ مَنْ أَضَلّ مِمّنِ اتّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللّهِ إِنّ اللّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظّالِمِينَ وَ قَالَ فَتَعْساً لَهُمْ وَ أَضَلّ أَعْمالَهُمْ وَ قَالَ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّهِ وَ عِنْدَ الّذِينَ آمَنُوا كَذلِكَ يَطْبَعُ اللّهُ عَلى‏ كُلّ قَلْبِ مُتَكَبّرٍ جَبّارٍ وَ صَلّى اللّهُ عَلَى النّبِيّ مُحَمّدٍ وَ آلِهِ وَ سَلّمَ تَسْلِيماً كَثِيراً

آيا مردم چنان قدرتى دارند كه بتوانند چنين كسى انتخاب كنند و يا ممكن است انتخاب شده آنها اينگونه باشد تا او را پيشوا سازند بخانه خدا سوگند كه اين مردم از حق تجاوز كردند و كتاب خدا را پشت سر انداختند مثل اينكه نادانند، در صورتيكه هدايت و شفا در كتاب خداست، اينها كتاب خدا را پرتاب كردند و از هوس خود پيروى نمودند، خداى جل و تعالى هم ايشان را نكوهش نمود، و دشمن داشت و تباهى داد و فرمود: (50 سوره 28) «ستمگرتر از آنكه هوس خويش را بدون هدايت خداى پيروى كند كيست؟ خدا گروه ستمكاران را هدايت نمى‏كند» و فرمود: (7 سوره 47) «تباهى باد بر آنها و اعمالشان نابود شود» و فرمود « خشم عظيمى نزد خداوند و نزد آنان كه ايمان آورده‏اند به بار مى‏آورد اين گونه خداوند بر دل هر متكبر جبارى مهر مى‏نهد» درود و سلام فراوان خدا بر محمد پيغمبر و خاندان او .....

حضرت رضا عليه السلام در اين خطبه نوراني كلمات گهربار و حكمتهاي شنيدني فراواني را بيان داشته‌اند كه متأسفانه مجال بيان آن نيست. ولي بزرگترين نكته‌اي كه به چشم مي‌خورد اين است كه امامت منصبي است كه از دسترس بشر خارج است و منصبي است الهي، و البته برخي از جملات اين سخنان نوراني قبلا بيان شده است.

بيانات امام رضا عليه السلام بسيار شباهت به خطبه نوراني جد بزرگوار ايشان، حضرت اميرالمومنين علي عليه السلام دارد. كه اين خطبه هم بدون هيچ‌گونه توضيحاتي ذكر مي‌شود.

خطبه طارق بن شهاب :

ما رَواهُ طارِقُ بْنُ شَهابٍ عَنْ اَميرِ الْمُؤْمِنينَ عليه‏السلام اَنَّهُ قالَ:

يا طارِقُ، الاِْمامُ كَلِمَةُ اللّه‏ِ وَ حُجَّةُ اللّه‏ِ وَ وَجْهُ اللّه‏ِ وَ نُورُ اللّه‏ِ وَ حِجابُ اللّه‏ِ وَ ايَةُ‏اللّه‏ِ يَخْتارُهُ اللّه‏ِ يَجْعَلُ فيهِ مِنْهُ ما يَشاءُ وَ يُوجِبُ لَهُ بِذلِكَ الطّاعَةَ وَالاَْمْرَ عَلى جَميعِ خَلْقِهِ فَهُوَ وَلِيُّهُ فى سَماواتِهِ وَ اَرْضِهِ اَخَذَ لَهُ بِذلِكَ الْعَهْدَ عَلى جَميعِ عِبادِهِ فَمَنْ تَقَدَّمَ عَلَيْهِ كَفَرَ بِاللّه‏ِ مِنْ فَوْقِ عَرْشِهِ فَهُوَ يَفْعَلُ ما يَشاءُ وَ اِذا شاءَ اللّه‏ُ شَيْئا يَكْتُبُ عَلى عَضُدِهِ وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقا وَ عَدْلاً، فَهُوَ الصِّدْقُ وَ الْعَدْلُ يُنْصَبُ لَهُ عَمُودٌ مِنْ نُورٍ مِنَ الاَْرْضِ اِلَى السَّماءِ يَرى فيهِ اَعْمالَ الْعِبادِ وَ يُلْبَسُ الْهَيْبَةَ وَ عِلْمَ الضَّميرِ وَ يُطَّلَعُ عَلَى الْغَيْبِ وَ يُعْطَى التَّصَرُّفَ عَلَى الاِْطْلاقِ وَ يَرى ما بَيْنَ الشَّرْقِ وَ الْغَرْبِ فَلا يَخْفى عَلَيْهِ شَىْ‏ءٌ مِنْ عالَمِ الْمُلْكِ وَالْمَلَكُوتِ

طارق‏بن شهاب از اميرالمؤمنين عليه‏السلام روايت مى‏كند كه آن حضرت عليه‏السلام فرمود، اى طارق: امام، كلمه خدا، حجّت خدا، وجه خدا، نور خدا، حجاب خدا و آيه و نشانه خداست. خداوند او را اختيار مى‏فرمايد و از خودش هر چه بخواهد در او قرار مى‏دهد و بدين سبب، فرمانبردارى او را فرض كرده و فرمانرواييش را بر تمام مخلوقاتش واجب فرموده است. پس او ولىّ خدا در آسمان‏ها و زمين اوست. خداوند از تمام بندگانش براى ولايت امام، عهد و پيمان گرفته است. پس هر كس بر امام تقدم جويد، از فوق عرش به خدا كافر شده است.

خداوند هر چه را بخواهد انجام مى‏دهد و هرگاه چيزى بخواهد، بر بازوى امام مى‏نويسد كلمه پروردگارت از جهت صدق و عدل تمام و كامل شد. پس امام همان صدق و عدل است. عمودى از نور از جانب زمين تا آسمان براى امامنصب مى‏شود كه اعمال بندگان را در آن مى‏بيند. به لباس عظمت و بزرگى و علم ضمير پوشيده شده و از امور غيب آگاهى دارد. تصرف و تغيير مطلق به او عطا مى‏شود. آنچه ميان شرق و غرب وجود دارد را مى‏بيند. لذا چيزى از عالم مُلك و ملكوت بر او پوشيده نيست

وَ يُعْطى مَنْطِقَ الطَّيْرِ عِنْدَ وِلايَتِهِ فَهذَا الَّذى يَخْتارُهُ اللّه‏ُ لِوَحْيِهِ وَ يَرْتَضيهِ لِغَيْبِهِ يُؤَيِّدُهُ بِكَلِمَتِهِ وَ يُلَقِّنُهُ حِكْمَتَهُ وَ يَجْعَلُ قَلْبَهُ مَكانَ مَشيئَتِهِ وَ يُنادى لَهُ بِالسَّلْطَنَةِ وَ يُذْعَنُ لَهُ بِالاَْمْرَةِ وَ يُحْكَمُ لَهُ بِالطّاعَةِ وَ ذلِكَ لاَِنَّ الاِْمامَةَ ميراثُ الاَْنْبِياءِ، وَ مَنْزِلَةُ الاَْصْفِياءِ، وَ خِلافَةُ اللّه‏ِ، وَ خِلافَةُ رُسُلِ اللّه‏ِ فَهِىَ عِصْمَةٌ، وَ وِلايَةٌ وَ سَلْطَنَةٌ وَ هِدايَةٌ لاَِنَّها تَمامُ الدّينِ وَ رَجْحُ الْمَوازينِ

و در ولايت او منطق‏الطير عطا شده است. پس اين است آن كسى كه خداوند او را براى وحى خود برمى‏گزيند براى غيب خود مى‏پسندد و به كلمه‏ى خود تاييدش مى‏كند و حكمتش را به او تلقين مى‏نمايد. قلب او را جايگاه اراده و خواست خود قرار مى‏دهد و همگان را به سلطنت و پادشاهى او دعوت مى‏كند و براى حكومت او اعتراف مى‏گيرد و به اطاعت از او حكم مى‏فرمايد زيرا امامت ميراث انبيا و مقام برگزيدگان و خلافت خدا و پيامبران الهى است. پس [امامت [همان عصمت و ولايت و فرمانروايى و راهنمايى است؛

اَلاِْمامُ دَليلٌ لِلْقاصِدينَ وَ مَنارٌ لِلْمُهْتَدينَ وَ سَبيلٌ لِلسّالِكينَ وَ شَمْسٌ مُشْرِقَةٌ فى قُلُوبِ الْعارِفينَ وِلايَتُهُ سَبَبُ النَّجاةِ وَ طاعَتُهُ مَعْرِفَةٌ لِلْحَياةِ وَ عُدَّةٌ بَعْدَ الْمَماتِ وَ عِزُّالْمُؤمِنينَ وَ شَفاعَةُ الْمُذْنِبينَ وَ نَجاةُ الْمُحِبّينَ و فَوْزُالتّابِعينَ لاِءَنَّها رَأْسُ الاِْسْلامِ وَ كَمالُ الاْيمانِ وَ مَعْرِفَةُ الْحُدُودِ وَالاَْحْكامِ تُبَيِّنُ الْحَلالَ مِنَ الْحَرامِ فَهِىَ رُتْبَةٌ لايَنالُها اِلاّ مَنِ اخْتارَهُ اللّه‏ُ وَ قَدَّمَهُ وَ وَلاّهُ وَ حَكَّمَهُ

زيرا امامت، متمم دين و برترين ترازوهاست. امام دليل و راهنماى قاصدان و جايگاه نور و روشنايى هدايت يافتگان و راه روشن سالكان و خورشيد درخشان در قلوب عارفين است. ولايت و طاعتش باعث نجات و شناخت زندگى و ذخيره‏اى پُر فايده براى بعد از مرگ است، عزت مؤمنين و شفاعت گناهكاران و نجات دوستداران و رستگارى پيروان است، زيرا [ولايت] رأس اسلام، كمال ايمان، شناخت حدود و احكام و آشكار كننده حلال از حرام است. پس آن جايگاه رفيعى است كه كسى به آن نمى‏رسد مگر اينكه خداوند او را اختيار فرموده و مقدم داشته و ولايت داده و حكومت بخشيده است.

فَالْوِلايَةُ هِىَ حِفْظُ الثُّغُورِ وَ تَدْبيرُالاُْمُورِ وَ هِىَ بِعَدَدِ الاَْيّامِ وَ الشُّهُورِ اَلاِْمامُ الْماءُ الْعَذْبُ عَلَى الظَّمَأِ وَ الدّالُّ عَلَى الْهُدى اَلْمُطَهَّرُ مِنَ الذُّنُوبِ اَلْمُطَّلِعُ عَلَى الْغُيُوبِ فَالاِْمامُ هُوَ الشَّمْسُ الطّالِعَةُ عَلَى الْعِبادِ بِالاَْنْوارِ فَلا تَنالُهُ الاَْيْدى وَالاَْبْصارُ وَ اِلَيْهِ الاِْشارَةُ بَقَوْلِهِ: «قُلْ فَلِلّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنينَ» وَالْمُؤْمِنُونَ عَلِىٌّ وَ عِتْرَتُهُ فَالْعِزَّةُ لِلنَّبِىِّ وَ لِلْعِتْرَةِ، وَ النَّبِىُّ وَالْعِتْرَةُ لايَفْتَرِقانِ اِلى اخِرِالدَّهْرِ فَهُمْ رَأْسُ دائِرَةُ الاْيمانِ وَ قُطْبُ الْوُجُودِ وَ سَماءُ الْجُودِ وَ شَرَفُ الْمَوْجُودِ وَ ضَوْءُ شَمْسِ الشَّرَفِ وَ نُورُ قَمَرِهِ وَ اَصْلُ الْعِزِّ وَ الْمَجْدِ وَ مَبْدَؤُهُ وَ مَعْناهُ وَ مَبْناهُ

پس ولايت حفظ مرزها(ى دين) و حُسن انجام امور است كه به تعداد روزها و ماه‏ها (منظور همان تعداد ائمه معصومين عليهم‏السلام مى‏باشد) است. امام آب شيرين و گوارا براى تشنگان و راهنماى هدايت است و از گناهان پاك و بر نهان‏ها آگاه مى‏باشد. امام خورشيد تابنده‏اى است كه با انوار خود بر بندگان مى‏تابد لذا دستان و چشمان به او نرسند؛ همچنان كه خداوند عزّوجلّ مى‏فرمايد: «بگو پس عزت براى خدا و رسولش و مؤمنين است» و مؤمنون، على عليه‏السلام و عترت او هستند پس عزت از آن پيامبر و خاندان اوست كه تا آخر الزمان از هم جدا نمى‏شوند، آنان مركز دايره ايمان و محور هستى و آسمان جود و سخا و شرافت هستى و نور درخشنده خورشيد شرف و ماه تابان آن هستند. ريشه عزت و بزرگوارى و آغاز و ترجمان و پايگاه آنند.

فَالاِْمامُ هُوَ السِّراجُ الْوَهّاجُ وَ السَّبيلُ وَ الْمِنْهاجُ وَ الْماءُ الثَّجّاجُ وَ الْبَحْرُ الْعَجّاجُ وَ الْبَدْرُ الْمُشْرِقُ وَ الْغَديرُ الْمُغْدِقُ وَ الْمَنْهَجُ الْواضِحُ الْمَسالِكُ وَ الدَّليلُ اِذا عَمَتِ الْمَهالِكُ وَ السَّحابُ الْهاطِلُ وَ الْغَيْثُ الْهامِلُ وَ الْبَدْرُ الْكامِلُ وَ الدَّليلُ الْفاضِلُ وَ السَّماءُ الظَّليلَةُ وَ النِّعْمَةُ الْجَليلَةُ وَ الْبَحْرُ الَّذى لا يُنْزَفُ وَ الشَّرَفُ الَّذى لايُوصَفُ وَالْعَيْنُ الْغَزيرَةُ وَ الرَّوْضَةُ الْمَطيرَةُ وَ الزَّهْرُ الاَْريجُ وَ الْبَدْرُ الْبَهيجُ وَ النَّيِّرُ اللاّئِحُ وَ الطَّيِّبُ الْفاتِحُ وَ الْعَمَلُ الصّالِحُ وَ الْمَتْجَرُ الرّابِحُ وَ الْمَنْهَجُ الْواضِحُ وَ الطَّبيبُ الرَّفيقُ وَ الاَْبُ الشَّفيقُ وَ مَفْزَعُ الْعِبادِ فِى الدَّواهى وَ الْحاكِمُ وَ الاْمِرُ وَالنّاهى

امام، چراغ نورافشان، راه روشن و فراخ و آب سيل‏آسا و درياى پُر خروش و ماه تابان و رودخانه‏ى پُر آب و راه روشن راه‏ها و دليل و راهنما به هنگام فراگير شدن مهلكه‏هاست و ابر بارنده و باران پيوسته و مُدام است. [امام] ماه شب چهارده، راهنماى والا مقام، آسمان پر سايه، نعمت بزرگ، درياى خشك نشدنى، بزرگوار غيرقابل وصف، چشمه پُرفيض و جوشان، بوستان پرباران، گلستان معطر و قرص تمام و زيبا و سرورانگيز است. چراغ فروزان، پاكيزه پيروز، عمل صالح، تجارت پرفايده، راه روشن، طبيب خوشخو، پدر مهربان و پناهگاه مردم در سختى‏ها و بلاياست، حاكم و امر كننده [به معروف] و نهى كننده (از منكر) است.

اَميرُ اللّه‏ِ عَلَى الْخَلائِقِ وَ اَمينُهُ عَلَى الْحَقائِقِ حُجَّةُ اللّه‏ِ على عِبادِهِ وَ مَحَجَّتُهُ فى اَرْضِهِ وَ بِلادِهِ مُطَهَّرٌ مِنَ الذُّنُوبِ مُبَرَّأٌ مِنَ الْعُيُوبِ مُطَّلِعٌ عَلَى الْغُيُوبِ ظاهِرُهُ اَمْرٌ لايُمْلَكُ وَ باطِنُهُ غَيْبٌ لايُدْرَكُ واحِدُ دَهْرِهِ وَ خَليفَةُ اللّه‏ِ فى نَهْيِهِ وَ اَمْرِهِ لا يوُجَدُ لَهُ مَثيلٌ وَ لا يَقُومُ لَهُ بَديلٌ

صاحب امر از جانب خدا بر آفريدگان و امين او بر حقايق و حجت خدا بر بندگان و راه فراخ او در زمين و شهرها است. از گناهان پاك، از عيب‏ها دور و گاه بر غيب‏هاست. ظاهرش امرى دست نيافتنى و باطنش، غيبى غيرقابل درك است. يگانه‏ى روزگار خود است.و خليفه خدا در نواهى و اوامر اوست. مثل و مانندى برايش يافت نشود و هيچ بديلى ندارد.

فَمَنْ ذايَنالُ مَعْرِفَتَنا، اَوْ يَنالُ دَرَجَتَنا، اَوْ يُدْرِكُ مَنْزِلَتَنا حارَتَ الاَْلْبابُ وَ الْعُقُولُ وَ تاهَتِ الاَْفْهامُ فيما اَقُولُ تَصاغَرَتِ الْعُظَماءُ وَ تَقاصَرَتِ الْعُلَماءُ، وَ كَلَّتِ الشُّعَراءُ وَ خَرِسَتِ الْبُلَغاءُ، وَ لَكِنَتِ الْخُطَباءُ وَ عَجَزَتِ الشُّعَراءُ وَ تَواضَعَتِ الاَرْضُ وَ السَّماءُ عَنْ وَصْفِ شَأْنِ الاَْوْلِياءِ وَ هَلْ يُعْرَفُ اَوْ يُوصَفُ، اَوْ يُعْلَمُ اَوْ يُفْهَمُ، اَوْ يُدْرَكُ اَوْ يُمْلَكُ، شَأْنُ مَنْ هُوَ نُقْطَةُ الْكائِناتِ وَ قُطْبُ الدّائِراتِ وَ سِرُّ الْمُمْكِناتِ وَ شُعاعُ جَلالِ الْكِبْرِياءِ وَ شَرَفُ الاَْرْضِ وَ السَّماءِ

پس كيست كه به معرفت ما دست يابد يا به مقام ما برسد و جايگاه رفيع ما را دريابد. درباره آنچه كه مى‏گويم؛ هوشمندان و خردمندان سرگشته و صاحبان انديشه گم گشته‏اند. بزرگان كوچك، دانشمندان عاجز، صاحبان شعور، رنجور و زبان سخنوران بسته، گويندگان از بيان خسته، شاعران درمانده و زمين و آسمان از بيان مقام بلند اوليا (امامان اهل بيت عليهم‏السلام) فرومانده‏اند. آيا مى‏توان شناخت يا وصف كرد يا دانست يا فهميد يا درك كرد يا بدست آورد شأن كسى را كه او نقطه‏ى كائنات، قطب دايره وجود، سرّ مخلوقات، شعاع جلال كبريايى خدا و باعث شرافت زمين و آسمان است؟

جَلَّ مَقامُ آلِ مُحَمَّدٍ عَنْ وَصْفِ الْواصِفين وَ نَعْتِ النّاعِتينَ، وَ اَنْ يُقاسَ بِهِمْ اَحَدٌ مِنَ الْعالَمينَ وَ كَيْفَ وَ هُمُ النُّورُ الاَْوَّلُ وَ الْكَلِمَةُ الْعُلْيا وَ التَّسْمِيَةُ الْبَيْضاءُ وَ الْوَحْدانِيَّةُ الْكُبْرى اَلَّتى اَعْرَضَ عَنْها مَنْ اَدْبَرَ وَ تَوَلّى، وَ حِجابُ اللّه‏ِ الاَْعْظَمُ الاَْعْلى فَاَيْنَ الاَْخْبارُ مِنْ هذا؟ وَ اَيْنَ الْعُقُولُ مِنْ هذا، وَ مَنْ ذا عَرَفَ مَنْ عَرَفَ، اَوْ وَصَفَ مَنْ وَصَفَ، ظَنُّوا اَنَّ ذلِكَ فى غَيْرِ آلِ مُحمَّدٍ، كَذِبُوا وَ زَلَّتْ اَقْدامُهُمْ، وَاتَّخَذُوا الْعِجْلَ رَبّا، وَالشَّيْطانَ حِزْبا، كُلٌّ ذلِكَ بِغْضَةً لِبَيْتِ الصَّفْوَةِ وَ دارِالْعِصْمَةِ، وَ حَسَدًا لِمَعْدِنِ الرِّسالَةِ وَ الْحِكْمَةِ وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ اَعْمالُهُمْ فَتَبَّا لَهُمْ وَ سُحْقا،

مقام آل محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله برتر از آن است كه به وصف و بيان توصيف كنندگان درآيد و عالى‏تر از آن است كه با آن‏ها احدى از اهل عالم قياس شود. در حالى كه ايشان نور اوّل و بالاترين كلمه خدا و ناموران نور و روشنى يكتا در بزرگى هستند. كه معرضان و پشت كنندگان از آن دورى نمودند.و حال آنكه [ايشان] حجاب خداوند بزرگ و بلند مرتبه‏اند.

پس كجايند (صاحبان) اخبار كه از اين (حقايق) خبر دهند و كجايند (صاحبان) خرد كه در اين موضوع انديشه كنند؟ كيست آنكه بشناسد يا صاحب بيانى كه بيان كند؟ گمان كردند كه اين (صفات و فضايل) در غير آل محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله هم وجود دارد! دروغ گفتند و دچار لغزش و خطا شدند. گوساله را پروردگار خود گرفته و در جرگه و گروه شيطان درآمدند، (همه اين شيطنت‏ها) به خاطر دشمنى نسبت به خاندان برگزيده و اهل سراى پاكى و نيز به خاطر بدخواهى و حسد نسبت به اصل و كانون رسالت و حكمت است. و شيطان اعمال (زشت) آنان را در نظرشان زيبا جلوه داد. پس نابودى و هلاكت و دورى (از رحمت خدا) بر آنان باد.

كَيْفَ اخْتارُوا اِماما جاهِلاً عابِدا لِلاَْصْنامِ جَبانا يَوْمَ الزِّحامِ، والاِْمامُ يَجِبُ اَنْ يَكُونَ عالِما لايَجْهَلُ وَ شُجاعا لايَنْكُلُ لايَعْلُوا عَلَيْهِ حَسَبٌ وَ لايُدانيهِ نَسَبٌ فَهُوَ فِى الذُّرْوَةِ مِنْ قُرَيْشٍ وَ الشَّرَفِ مِنْ هاشِمٍ، وَالْبَقِيَّةِ مِنْ اِبْراهيمَ وَ النَّهْجِ مِنَ النَّبْعِ الْكَريمِ وَ النَّفْسِ مِنَ الرَّسُولِ وَ الرِّضى مِنَ اللّه‏ِ وَ الْقَبُولِ عَنِ اللّه‏ِ فَهُوَ شَرَفُ الاَْشْرافِ، وَالْفَرْعُ مِنْ عَبْدِ مَنافٍ

چگونه پيشواىِ نادانِ بت‏پرستِ ترسو از جنگ را برگزيدند؟ و حال آنكه امام بايد دانا باشد نه جاهل، دلاور باشد نه ترسو، هيچ كس از حيث شرف و بزرگى بر او برترى نداشته و نژادى از حيث والايى به او نزديك نيست؛ پس او (امام) در بلنداى بزرگى از طايفه قريش و در اوج شرف از خاندان بنى‏هاشم و يادگارى از حضرت ابراهيم عليه‏السلام و راه مستقيم از سرچشمه زلال كرامت خداوندى و جانى از پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله و خشنود از خدا و (مورد) پذيرش خداوند است. پس او بزرگ بزرگان و شاخه‏اى از تبار عبد مناف است.

عالِمٌ بِالسِّياسَةِ قائِمٌ بِالرِّياسَةِ مُفْتَرَضُ الطّاعَةِ اِلى يَوْمِ السّاعَةِ اَوْدَعَ اللّه‏ُ قَلْبَهُ سِرَّهُ وَانْطَلَقَ بِهِ لِسانَهُ فَهُوَ مَعْصُومٌ مُوَفَّقٌ لَيْسَ بِجَبانٍ، وَلا جاهِلٍ فَتَرَكُوهُ يا طارِقُ، وَاتَّبَعُوا اَهْوائَهُمْ «وَ مَنْ اَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدًى مِنَ اللّه‏ِ»

عالم به سياست و قائم به رياست و اطاعت از او تا روز قيامت واجب است. خداوند رازش را در قلب او نهاده و زبانش را بدان روان و گويا ساخته است. پس او معصومى است موفق، ترسو و جاهل نيست. پس اى طارق او را واگذاشتند، و از هواى نفس خودشان پيروى نمودند «و كيست گمراه‏تر از كسى كه پيروى هواى نفس خود را نمود؛ نه هدايت از جانب خدا را»

وَالاِْمامُ يا طارِقُ بَشَرٌ مَلَكِىٌّ وَ جَسَدٌ سَماوِىٌّ وَ اَمْرٌ اِلْهِىٌّ وَ رُوحٌ قُدْسِىٌّ وَ مَقامٌ عَلِىٌّ وَ نُورٌ جَلِىٌّ وَ سِرٌّ خَفِىٌّ فَهُوَ مَلَكِىُّ الذّاتِ اِلهِىُّ الصِّفاتِ زائِدُ الْحَسَناتِ عالِمٌ بِالْمُغيباتِ خَصّا مِنْ رَبِّ الْعالَمينَ، وَ نَصّا مِنَ الصّادِقِ الاَْمينَ، وَ هذا كُلُّهُ لاِلِ مُحَمَّدٍ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله ، لا يُشارِكُهُمْ فيهِ مُشارِكٌ، لاَِنَّهُمْ مَعْدِنُ التَّنْزيلِ وَ مَعْنَى التَّأْويلِ وَ خاصَّةُ الرَّبِّ الْجَليلِ وَ مَهْبِطُ الاَْمينِ جِبْرائيلَ

و اى طارق، امام بشرى فرشته خو، بدنى آسمانى، امرى الهى، روحى قدسى و [صاحب [مقامى عالى و نورى آشكار و سرّى پنهان است؛ لذا ذاتش مانند ذات فرشته و صفاتش چون صفات خداوند است. فزاينده نيكويى‏ها و داناى اسرار است. اين يك ويژگى از جانب خداوند متعال و امرى تغييرناپذير از جانب راستگوى درستكار (رسول خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله ) براى امام عليه‏السلام است و تمام اين امور خاص آل محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله است و كسى در آن شريك نيست؛ زيرا ايشان كانون و مركز نزول آيات حق و ترجمان آن و برگزيده پروردگار بلندمرتبه و محل فرود و رفت و آمد جبرئيل امين هستند.

صِفاتُ اللّه‏ِ وَ صَفْوَتُهُ وَ سِرُّهُ وَ كَلِمَتُهُ شَجَرَةُ النُّبُوَّةِ وَ مَعْدِنُ الْفُتُوَّةِ عَيْنُ الْمَقالَةِ وَ مُنْتَهَى الدَّلالَةِ وَ مُحْكَمُ الرِّسالَةِ وَ نُورُ الْجَلالَةِ حَبيبُ اللّه‏ِ وَ وَديعَتُهُ وَ مَوْضِعُ كَلِمَةِ اللّه‏ِ وَ مِفْتاحُ حِكْمَتِهِ مَصابيحُ رَحْمَةِ اللّه‏ِ وَ يَنابيعُ نِعْمَتِهِ اَلسَّبيلُ اِلَى اللّه‏ِ وَ السَّلْسَبيلُ وَالْقِسْطاسُ الْمُسْتَقيمُ وَ الْمِنْهاجُ الْقَويمُ وَ ذِكْرُ الْحَكيم وَالْوَجْهُ الْكَريمُ وَالنُّورُ الْقَويمُ اَهْلُ التَّشْريفِ وَ التَّقْويمِ وَ التَّقْديمِ وَالتِّفْضيلِ وَ التَّعْظيمِ

داراى صفات خدايى و برگزيده [از طرف [او، و سرّ و كلام او، اصل و نژاد پيامبرى، و كانون جوانمردى، سرچشمه مقاله (دين) و بالاترين راهنمايى با رسالتى استوار مى‏باشند. (امام عليه‏السلام ) نور جلال و شكوه، حبيب خدا، امانت او، و جايگاه كلمه‏ى خدا و كليد حكمت‏هاى او، چراغ فروزان رحمت خدا و سرچشمه نعمت‏هاى او و راهِ به سوى خدايند. چشمه زلال و گوارا، ترازو و سنجش دقيق، راه روشن استوار و ذكر خداوند حكيم و وجه گرامى (او) و نور پابرجا هستند. (امامان عليهم‏السلام) اهل شايسته سالارى و پايدارى و پيشى جستن و برترى و بزرگداشت مى‏باشند

خُلْفاءُ النَّبِىِّ الْكَريمِ، وَ اَبْناءُ الرَّؤُوفِ الرَّحيمِ وَ اُمَناءُ الْعَلِىِّ الْعَظيمِ ذُرِّيَّةٌ بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَ اللّه‏ُ سَميعٌ عَليمٌ اَلسَّنامُ الاَْعْظَمُ وَ الطَّريقُ الاَْقْوَمُ مَنْ عَرَفَهُمْ وَ اَخَذَ عَنْهُمْ، فَهُوَ مِنْهُمْ، وَ اِلَيْهِ الاِْشارَةُ بِقَوْلِهِ: مَنْ تَبِعَنى فَاِنَّهُ مِنّى، خَلَقَهُمُ اللّه‏ُ مِنْ نُورِ عَظَمَتِهِ وَ وَلاّهُمْ اَمْرَ مَمْلَكَتِهِ فَهُمْ سِرُّ اللّه‏ِ الْمَخْزُونُ وَ اَوْلِيائُهُ الْمُقَرَّبُونَ وَ اَمْرُهُ بَيْنَ الْكافِ وَ النُّونُ لابَلْ هُمُ الْكافُ وَ النُّونُ

جانشينان پيامبر گرامى صلى‏الله‏عليه‏و‏آله ، فرزندان (آن) پرمهر و عطوفت و امينان خداوند والاى بزرگ هستند. فرزندانى (پاك) كه يكى از ديگرى به وجود آمده و خداوند شنونده دانا است. آنان بالاترين مكان رفعت و بزرگى و استوارترين و مطمئن‏ترين راه (هدايت) هستند. هركس ايشان را بشناسد و (حقايق دين و معرفت را) از ايشان به دست آورد، از ايشان خواهد بود و اين اشاره به آيه شريفه دارد كه مى‏فرمايد: هركس از من پيروى كند، از من خواهد بود. خداوند ايشان را از نور عظمت و بزرگى خود آفريد و ولايت امر آفرينش خود را به آنان سپرد؛ پس ايشان راز نهان خداوند و دوستان بسيار نزديك او و امر اويند كه ميان (دو حرف) كاف و نون است، نه، بلكه خود كاف و نون هستند.

اِلَى اللّه‏ِ يَدْعُونَ وَ عَنْهُ يَقُولُونَ وَ بِاَمْرِهِ يَعْمَلُونَ عِلْمُ الاَْنْبِياءِ فى عِلْمِهِمْ وَ سِرُّ الاَْوْصِياءِ فى سِرِّهِمْ وِ عِزُّ الاَْوْلِياءِ فى عِزِّهِمْ كَالْقَطْرَةِ فِى الْبَحْرِ وَ الذَّرَّةِ فِى الْقَفْرِ وَ السَّماواتُ وَ الاَْرْضُ عِنْدَ الاِْمامِ مِنْهُمْ كَيَدِهِ مِنْ راحَتِهِ يَعْرِفُ ظاهِرَها مِنْ باطِنِها، وَ يَعْلَمُ بَرَّها مِنْ فاجِرِها، وَ رَطْبَها وَ يابِسَها لاَِنَّ اللّه‏َ عَلَّمَ نَبِيَّهُ عِلْمَ ما كانَ وَ ما يَكُونُ، وَ وَرِثَ ذلِكَ السِّرَّ الْمَصُونَ الاَْوْصِياءُ الْمُنْتَجَبُونَ وَ مَنْ اَنْكَرَ ذلِكَ فَهُوَ شَقِىٌّ مَلْعُونٌ وَ كَيْفَ يَفْرُضُ اللّه‏ُ عَلى عِبادِهِ طاعَةَ مَنْ يَحْجُبُ عَنْهُ مَلَكُوتُ السَّماءِ وَ الاَْرْضِ؟

به سوى خدا دعوت مى‏كنند و از جانب او سخن مى‏گويند و به فرمان او عمل مى‏كنند. علم تمام پيامبران در مقابل علم آل محمد (عليهم‏السلام) و سرّ اوصيا در برابر سرّ آن‏ها و عزّت اولياء در مقابل عزّت آن‏ها، مانند قطره‏اى است در ميان دريا و ذره‏ى كوچكى است در ميان بيابان.

آسمان‏ها و زمين نزد امام مانند كف دست اوست كه ظاهر و باطنش، براى او معلوم است. نيكوكارش را از بدكارش و خشكى‏ها را از ترى‏هاى آن مى‏شناسد؛ زيرا خداوند، علم آنچه شده و مى‏شود را به پيامبرش آموخته و جانشينان برگزيده‏ى (او) نيز اين راز سر به مُهر را به ارث برده‏اند و هر كس اين (حقيقت) را انكار كند، بدبخت، گمراه و ملعون است. و چگونه ممكن است خداوند پيروى و اطاعت كسى را بر بندگانش واجب كند كه عالم غيب و فرمانروايى آسمان و زمين را از او پوشانده است؟

وَ اِنَّ الْكَلِمَةَ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ تَنْصَرِفُ اِلى سَبْعينَ وَجْها، وَ كُلَّما ذُكِرَ فِى الذِّكْرِ الْحَكيمِ وَالْكَلامِ الْقَديمِ، مِنْ آيَةٍ يُذْكَرُ فيهَا الْعَيْنُ وَ الْوَجْهُ، وَالْيَدُ وَالْجَنْبُ، فَالْمُرادُ مِنْهَا الْوَلِىُّ لاَِنَّهُ جَنْبُ اللّه‏ِ وَ وَجْهُ اللّه‏ِ يَعْنى حَقُّ اللّه‏ِ وَ عِلْمُ اللّه‏ِ وَ عَيْنُ اللّه‏ِ وَ يَدُ اللّه‏ِ لاَِنَّ ظاهِرَ هُمْ باطِنُ الصِّفاتِ الظّاهِرَةِ، وَ باطِنَهُمْ ظاهِرُ الصِّفاتِ الْباطِنَةِ، فَهُمْ ظاهِرُ الْباطِنِ و باطِنُ الظّاهِرِ وِ اِلَيْهِ الاِْشارَةُ بِقَوْلِهِ: «اِنَّ للّه‏ِِ اَعْيُنٌ وَ اَيادى وَ اَنَا وَ اَنْتَ يا عَلِىُّ مِنْها» فَهُمُ الْجَنْبُ الْعَلِىُّ وَ الْوَجْهُ الرَّضِىُّ، وَ الْمَنْهَلُ الرَّوِىُّ وَ الصِّراطُ السَّوِىُّ الْوَسيلَةُ اِلَى اللّه‏ِ وَالْوُصْلَةُ اِلى عَفْوِهِ وَ رِضاهُ سِرُّ الْواحِدِ وَ الاَْحَدِ فَلا يُقاسُ بِهِمْ مِنَ الْخَلْقِ اَحَدٌ،

و همانا هر كلمه از آل محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله داراى هفتاد وجه است. و هر آنچه در قرآن محكم و كلام قديم آيه‏اى ذكر شده كه در آن كلمات: عين و وجه و يد و جَنْب آمده، مراد از آنها شخص ولىّ (امام عليه‏السلام ) است؛ زيرا او پهلوى خدا و صورت، يعنى حق خدا و علم خدا و چشم خدا و دست خدا است؛ زيرا ظاهر ايشان، باطن صفات ظاهرى و باطنشان ظاهر صفات باطنى است؛ پس ايشان در عين آشكارا، نهان و در عين نهان، آشكار هستند و به همين اشاره دارد كه رسول خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله مى‏فرمايد: براستى خدا را چشم و دست‏هايى است و من و تو اى على، از آن جمله‏ايم. پس ايشان جنب والا و چهره خشنود و سرچشمه گوارا و راه وسيع و مستقيم و وسيله و واسطه به سوى خدا و دستيابى به گذشت و خشنودى او هستند. سرّ خداى واحد و اَحدند؛ بنابراين اَحَدى از آفريدگان قابل مقايسه با ايشان نيست.

فَهُمْ خاصَّةُ اللّه‏ِ وَ خالِصَتُهُ وَ سِرُّ الدَّيّانِ وَ كَلِمَتُهُ وَ بابُ الاْيمانِ وَ كَعْبَتُهُ وَ حُجَّةُ اللّه‏ِ وَ مَحَجَّتُهُ وَ اَعْلامُ الْهُدى وَ رايَتُهُ وَ فَضْلُ اللّه‏ِ وَ رَحْمَتُهُ وَ عَيْنُ الْيَقينِ وَ حَقيقَتُهُ وَ صِراطُ الْحَقِّ وَ عِصْمَتُهُ وَ مَبْدَأُ الْوُجُودِ وَ غايَتُهُ وَ قُدْرَةُ الرَّبِّ وَ مَشيئَتُهُ وَ اُمُّ الْكِتابِ وَ خاتِمَتُهُ وَ فَصْلُ الْخِطابِ وَ دَلالَتُهُ وَ خَزَنَةُ الْوَحْىِ وَ حَفَظَتُهُ وَ أَمَنَةُ الذِّكْرِ وَ تَرْجَمَتُهُ وَ مَعْدِنُ التَّنْزيلِ و نَهايَتُهُ فَهُمُ الْكَواكِبُ الْعِلْوِيَّةُ، وَ الاَْنْوارُ الْعَلَوِيَّةُ الْمُشْرِقَةُ مِنْ شَمْسِ الْعِصْمَةِ‏الْفاطِمِيَّةِ، فى سَماءِ الْعَظَمَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ، الاَْغْصانُ النَّبَوِيَّةُ، الْيانِعَةُ فِى الدَّوْحَةِ الاَْحْمَدِيَّةِ، الاَْسْرارُ الاِْلهِيَّةُ، الْمُودَعَةُ فِى الْهَياكِلِ الْبَشَرِيَّةِ اَلذُّرِّيَّةُ الزَّكِيَّةُ وَ الْعِتْرَةُ الْهاشِمِيَّةُ اَلْهادِيَةُ الْمَهْدِيَّةُ اُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ

آنان ويژه و برگزيده خدا، و پاك و خالص براى او هستند. راز نهان خدا و كلام گوياى او، باب ايمان و كعبه و حجت او، راه وسيع و روشن و نشانه‏هاى هدايت و پرچم و فضل او و رحمت و سرچشمه يقين و حقيقى و راه حق و پناهگاه او، آغاز وجود و پايانش و قدرت پروردگار و اراده‏اش و قرآن و سرانجامش و حكم قاطع و راهنمايش و گنجينه وحى و نگهدارش و امينان ذكر و بيان كننده‏اش و اصل تنزيل و پايانش مى‏باشند. نيز ايشان ستارگان رفيع و نورهاى عَلَوى (مرتضوى) هستند كه از خورشيد عصمتِ فاطمه زهرا عليهاالسلام در آسمان عظمت و بزرگى محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله طلوع نموده‏اند. شاخه‏هاى (شجره) نبوى، ميوه‏هاى شيرين و گواراى درخت احمدى و رازهاى خداوندى هستند كه در كالبدهاى بشرى به وديعه نهاده شده‏اند و نسل پاك و اصل هاشمى و راهنماى هدايت شده هستند. ايشان بهترين خلقند.

فَهُمُ الاَْئِمَّةُ الطّاهِرُونَ وَ الْعِتْرَةُ الْمَعْصُومُونَ، وَ الذُّرِّيَّةُ الاَْكْرَمُونَ، وَ الْخُلَفاءُ الرّاشِدُونِ، وَالْكُبَراءُ الصِّدّيقُونَ، وَ الاَْوْصِياءُ الْمُنْتَجَبُونَ، وَ الاَْسْباطُ الْمَرْضِيُّونَ، وَ الْهُداةُ الْمَهْدِيُّونَ، وَ الْغُرُّ الْمَيامينُ، آلُ طه وَ يسآ، وَ حُجَّةُ اللّه‏ِ عَلَى الاَْوَّلينَ وَ الاْخِرينَ اِسْمُهُمْ مَكْتُوبٌ عَلَى الاَْحْجارِ، وَ عَلى اَوْراقِ الاَْشْجارِ، وَ عَلى اَجْنِحَةِ الاَْطْيارِ، وَ عَلى اَبْوابِ الْجَنَّةِ وَ النّارِ، وَ عَلَى الْعَرْشِ وَ الاَْفْلاكِ، وَ عَلى اَجْنِحَةِ الاَْمْلاكِ، وَ عَلى حُجُبِ الْجَلالِ، وَ سُرادِقاتِ الْعِزِّ وَالْجَمالِ وَ بِاسْمِهِمْ تُسَبِّحُ الاَْطيارُ وَ تَسْتَغْفِرُ لِشيعَتِهِمُ الْحيتانُ فى لُجَجِ الْبِحارِ وَ اِنَّ اللّه‏َ لَمْ يَخْلُقْ خَلْقا اِلاّ وَ اَخَذَ عَلَيْهِ الاِْقْرارَ بِالْوَحْدانِيَّةِ، وَ الْوِلايَةِ الذُّرِّيَّةِ الزَّكِيَّةِ، وَ الْبَرائَةِ مِنْ اَعْدائِهِمْ، وَ اِنَّ الْعَرْشَ لَمْ يَسْتَقِرَّ حَتّى كُتِبَ عَلَيْهِ بِالنُّورِ، لا اِلهَ اِلاَّ اللّه‏ُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّه‏ِ، عَلِىٌّ وَلِىُّ اللّه‏ِ.

امامان پاك، اصيل و مبرّا از خطا، و نسل گرامى، جانشينانى راهنما و بزرگانى بسيار راستگو و قائم مقامان برگزيده و خاندان شايسته و هدايتگر هدايت شده، بزرگواران مبارك، خاندان طه و يس و حجت خدا بر اولين و آخرين هستند.

اسامى (مبارك) ايشان بر سنگ‏ها، برگ درختان، بال پرندگان، درهاى بهشت و جهنم، عرش، افلاك، بال فرشتگان و پرده‏هاى جلال و سراپرده‏هاى عزّت و جمال [الهى] نوشته شده است. و به اسم ايشان پرندگان (رجال حقّ) تسبيح خدا را مى‏گويند و براى شيعيانشان، ماهيان در آب‏هاى عميق و انبوه درياها طلب آمرزش مى‏كنند. و خداوند از همه آفريدگانش بر وحدانيت خود و ولايت خاندان پاك امامان عليهم‏السلام و دورى جستن از دشمنان اقرار گرفت. و عرش استقرار و آرام نيافت مگر آنكه با (قلم نور) بر آن نوشته شد: لااِلهَ‏اِلاِّاللّه‏ُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ‏اللّه‏ِ، عَلِىٌّ وَلِىُ‏اللّه‏ِ

واقعا اين خطبه بهترين معرف براي شناخت امام است و اميربيان حضرت علي عليه السلام به طرز شگفت انگيزي امام و امامت، ولي و ولايت را معرفي كرده‌اند.

آخرين خطبه‌ هم كه در اينجا ذكر مي‌شود، خطبه‌ي معروف نورانيت است كه اميركلام به سلمان و اباذر فرموده‌اند.

خطبه نورانيت

«رُوِىَ عَنْ مُحَمَّدِبْنِ صَدَقَةَ اَنَّهُ قالَ سَأَلَ اَبُوذَرٍّ الْغِفارِىُّ سَلْمانَ الْفارِسِىَّ رَضِىَ اللّه‏ُ عَنْهُما يا اَبا عَبْدِاللّه‏ِ ما مَعْرِفَةُ‏الاِْمامِ اَميرِالْمُؤمِنينَ عليه‏السلام بِالنُّورانِيَّةِ قالَ يـاجُنْدَبُ فَامْضِ بِنا حَتّى نَسْأَلَهُ عَنْ ذلِكَ قالَ فَاَتَيْناهُ فَلَمْ نَجِدْهُ قالَ فَانْتَظَرْناهُ حَتّى جاءَ قالَ صَلَواتُ‏اللّه‏ِ عَلَيْهِ ما جاءَ بِكُما قالا جِئْناكَ يا اَميرَالْمُؤمِنينَ عليه‏السلام نَسْئَلُكَ عَنْ مَعْرِفَتِكَ بِالنُّورانِيَّةِ قالَ صَلَواتُ اللّه‏ِ عَلَيْهِ مَرْحَبا بِكُما مِنْ وَلِيَّيْنِ مُتَعاهِدَيْنِ لِدينِهِ لَسْتُما بِمُقَصِّرينَ لَعَمْرى اِنَّ ذلِكَ الْواجِبُ عَلى كُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ»

محمدبن صدقه روايت كرد كه روزى ابوذر غفارى از سلمان فارسى پرسيد: اى اباعبداللّه‏، (كنيه سلمان است) معناى معرفت امام اميرالمؤمنين عليه‏السلام و شناختن او به مقام نورانيت چيست؟ سلمان فارسى در جواب گفت: اى جُندب، خوبست با هم برويم تا از خود آن حضرت در خصوص معناى آن سؤال كنيم. ابوذر گويد: رفتيم؛ ولى در ابتدا امام را نديديم و انتظار كشيديم تا ايشان تشريف آوردند. حضرت پرسيدند چه چيز شما را به اينجا آورد؟ عرض كرديم: آمده‏ايم تا از معرفت شما به نورانيت سؤال نماييم. فرمود: مرحبا به شما دو نفر، دو دوست متعهد به دين خود كه كوتاهى نمى‏كنند و سپس اميرالمؤمنين على عليه‏السلام قسم خورد كه اين موضوع (معرفت امام عليه‏السلام به نورانيت) بر هر مرد و زن مؤمن واجب است و نبايد در آن كوتاهى شود. سپس فرمود:

«يا سَلْمانُ وَ يا جُنْدَبُ قالا لَبَّيْكَ يا اَميرَالْمُؤْمِنينَ. قالَ عليه‏السلام اِنَّهُ لايَسْتَكْمِلُ اَحَدٌ الاْيمانَ حَتّى يَعْرِفَنى كُنْهَ مَعْرِفَتى بِالنُّورانِيَّةِ وَ اِذا عَرَفَنى بِهذِهِ الْمَعْرِفَةِ فَهُوَ مُؤْمِنٌ، فَقَدِامْتَحَنَ اللّه‏ُ لِلاْيمانِ وَ شَرَحَ صَدْرَهُ لِلاِْسْلامِ وَ صارَ عارِفا مُسْتَبْصِرا، وَ مَنْ قَصَّرَ عَنْ مَعْرِفَةِ ذلِكَ فَهُوَ شاكٌّ مُرْتابٌ.»

اى سلمان و اى جندب! هر دو گفتند: بلى اى امير مؤمنان. فرمود: اَحَدى ايمان را كامل نمى‏كند مگر اينكه مرا به كُنه معرفتم به نورانيت بشناسد. پس هنگامى كه مرا به كُنه معرفت شناخت، محققا خداوند قلب او را به ايمان آزمايش كرده و سينه‏اش را براى اسلام گشايش داده است و [در نتيجه] او عارف و بينا گرديده است. و هركس از شناخت آن كوتاهى نمايد، شك كننده و ترديدگر است.

«يا سَلْمانُ وَ يا جُنْدَبُ قالا لَبَّيْكَ يا اَميرَ الْمُؤْمِنينَ عليه‏السلام قالَ عليه‏السلام مَعْرِفَتى بِالنُّورانِيَّةِ مَعْرِفَةُ اللّه‏ِ عَزَّوَجَلَّ وَ مَعْرِفَةُ‏اللّه‏ِ عَزَّوَجَلَّ مَعْرِفَتى بِالنُّورانِيَّةِ وَ هُوَ الدّينُ الْخالِصُ الَّذى قالَ اللّه‏ُ تَعالى «وَ ما اُمِرُوا اِلاّ لِيَعْبُدُوا اللّه‏َ مُخْلِصينَ لَهُ الدّينَ حُنَفاءَ وَ يُقيمُوا الصَّلوةَ وَ يُؤْتُوا الزَّكوةَ وَ ذلِكَ دينُ الْقَيِّمَةِ»(1)

يَقُولُ مـا اُمِرُوا اِلاّ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله وَ هُوَ الدّينُ الْحَنيفِيَّةُ الْمُحَمَّدِيَّةُ السَّمْحَةُ وَ قَوْلُهُ «يُقيمُوا الصَّلوةَ» فَمَنْ اَقامَ وِلايَتى فَقَدْ اَقامَ الصَّلوةَ وَ اِقامَةُ وِلايَتى صَعْبٌ مُسْتَصْعَبٌ لايَحْتَمِلُهُ اِلاّ مَلَكٌ مُقَرَّبٌ اَوْ نَبِىٌّ مُرْسَلٌ اَوْ مُؤْمِنٌ امْتَحَنَ اللّه‏ُ قَلْبَهُ لِلاْيمانِ، فَالْمَلَكُ اِذا لَمْ يَكُنْ مُقَرَّبا لَمْ يَحْتَمِلْهُ وَ النَّبِىُّ اِذا لَمْ يَكُنْ مُرْسَلاً لَمْ يَحْتَمِلْهُ وَ الْمُؤْمِنُ اِذا لَمْ يَكُنْ مُمْتَحَنا لَمْ يَحْتَمِلْهُ.»

اى سلمان و اى جندب! عرضه داشتند: بلى اى اميرمؤمنان. فرمود: معرفت من به مقام نورانيت، شناخت خداوند عزّوجلّ است و معرفت خداوند عزّوجلّ، شناخت من به مقام نورانيت است. و آن همان دين خالصى است كه خداوند درباره‏ى آن فرمود: «در حالى كه دستورى را دريافت نكرده بودند جز اين كه با كمال خلوص به آئين توحيد خدا را پرستش كنند و نماز را برپا دارند و زكات بدهند، اين است آئين راستين.»

خداوند فرمود: امر نشدند مگر به پيامبرى حضرت محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله و آن دين و آئين يكتاپرستى آسان محمّدى است و اين كلام خدا را كه فرمود: «نماز را بر پا دارند»، هر كه ولايت مرا بر پا دارد، نماز را بر پا داشته و بر پا داشتن ولايت من، سخت و دشوار است، جز فرشته مقرب درگاه الهى يا پيامبر مرسل و يا مؤمنى كه خداوند قلب او را به ايمان آزموده باشد، كسى قدرت حمل آن را ندارد؛ هنگامى كه فرشته مقرب و پيامبر مرسل و مؤمن آزموده نباشد قدرت حمل آن را نخواهند داشت.

«قُلْتُ يا اَميرَ الْمُؤْمِنينَ مَنِ الْمُؤْمِنُ وَ ما نِهايَتُهُ وَ ما حَدُّهُ حَتّى اَعْرِفَهُ؟ قالَ عليه‏السلام : يا اَبا عَبْدِاللّه‏ِ قُلْتُ: لَبَّيْكَ يا اَخا رَسُولِ اللّه‏ِ، قالَ: اَلْمُؤْمِنُ الْمُمْتَحَنُ هُوَ الَّذى لا يَرِدُ مِنْ اَمْرِنا اِلَيْهِ شَىْ‏ءٌ اِلاّ شُرِحَ صَدْرُهُ لِقَبُولِهِ وَ لَمْ يَشُكَّ وَ لَمْ يَرْتَبْ. اِعْلَمْ يا اَباذَرٍّ اَنَا عَبْدُاللّه‏ِ عَزَّوَجَلَّ وَ خَليفَتُهُ عَلى عِبادِهِ لاتَجْعَلُونا اَرْبابا وَ قُولُوا فى فَضْلِنا ما شِئْتُمْ فَاِنَّكُمْ لاتَبْلُغُونَ كُنْهَ ما فينا وَ لانِهايَتَهُ، فَاِنَّ اللّه‏َ عَزَّوَجَلَّ قَدْ اَعْطانا اَكْبَرَ وَ اَعْظَمَ مِمّا يَصِفُهُ واصِفُكُمْ اَوْ يَخْطُرُ عَلى قَلْبِ اَحَدِكُمْ فَاِذا عَرَفْتُمُونا هكَذا فَاَنْتُمُ الْمُؤْمِنُونَ. قالَ سَلْمانُ قُلْتُ يا اَخا رَسُولِ اللّه‏ِ وَ مَنْ اَقامَ الصَّلوةَ اَقامَ وِلايَتَكَ؟ قالَ نَعَمْ يا سَلْمانُ تَصْديقُ ذلِكَ قَوْلُهُ تَعالى فِى الْكِتابِ الْعَزيزِ: «وَ اسْتَعينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلوةِ وَ اِنَّها لَكَبيرَةٌ اِلاّ عَلَى الْخاشِعينَ». فَالصَّبْرُ رَسُولُ اللّه‏ِ وَ الصَّلوةُ اِقامَةُ وِلايَتى فَمِنْها قالَ اللّه‏ُ تَعالى «وَ اِنَّها لَكَبيرَةٌ» وَ لَمْ يَقُلْ وَ اِنَّهُما لَكَبيرَةٌ لاَِنَّ الْوِلايَةَ كَبيرَةٌ حَمْلُها اِلاّ عَلَى الْخاشِعينَ وَ الْخاشِعُونَ هُمُ الشّيعَةُ الْمُسْتَبْصِرُونَ وَ ذلِكَ لاَِنَّ اَهْلَ الاَْقاويلِ مِنَ الْمُرْجِئَةِ وَالْقَدَرِيَّةِ وَ الْخَوارجِ وَ غَيْرِهِمْ مِنَ النّاصِبِيَّةِ يُقِرُّونَ لِمُحَمَّدٍ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله لَيْسَ بَيْنَهُمْ خِلافٌ وَ هُمْ مُخْتَلِفُونَ فى وِلايَتى مُنْكِرُونَ لِذلِكَ جاحِدُونَ بِها اِلاَّ الْقَليلَ وَ هُمُ الَّذينَ وَصَفُهُمُ اللّه‏ُ فى كِتابِهِ العَزيزِ قالَ: «اِنَّها لَكَبيرَةٌ اِلاّ عَلَى الْخاشِعينَ» وَ قالَ اللّه‏ُ تَعالى فى مَوْضَعٍ اخَرَ فى كِتابِهِ الْعَزيزِ فى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله وَ فى وِلايَتى فَقالَ عَزَّوَجَلَّ: «وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشيدٍ». فَالْقَصْرُ مُحَمَّدٌ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله وَ الْبِئْرُ الْمُعَطَّلَةُ وِلايَتى عَطَّلُوها وَ جَحَدُوها وَ مَنْ لَمْ يُقِرَّ بِوِلايَتى لَمْ يَنْفَعْهُ الاِْقْرارُ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ اَلا اِنَّهُما مَقْرُونانِ وَ ذلِكَ اَنَّ النَّبِىَّ نَبِىٌّ مُرْسَلٌ وَ هُوَ اِمامُ الْخَلْقِ وَ عَلِىٌّ مِنْ بَعْدِهِ اِمامُ الْخَلْقِ وَ وَصِىُّ مُحَمَّدٍ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله كَما قالَ لَهُ النَّبِىُّ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله «اَنْتَ مِنّى بِمَنْزِلَةِ هرُونَ مِنْ مُوسى عليه‏السلام اِلاّ اَنَّهُ لا نَبِىَّ بَعْدى» وَ اَوَّلُنا مُحَمَّدٌ وَ اَوْسَطُنا مُحَمَّدٌ وَ اخِرُنا مُحَمَّدٌ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله فَمَنِ اسْتَكْمَلَ مَعْرِفَتى فَهُوَ عَلَى الدّينِ الْقَيِّمِ كَما قالَ اللّه‏ُ تَعالى «وَ ذلِكَ دينُ الْقَيِّمَةِ» وَ سَأُبَيِّنُ ذلِكَ بِعَوْنِ اللّه‏ِ وَ تَوْفيقِهِ.»

عرض كردم اى اميرالمؤمنين چه كسى مؤمن است و حدود و مرز ايمان چيست؟ [بيان فرماييد] تا آن را بشناسم. فرمود: اى اباعبداللّه عرض كردم: بلى اى برادر رسول خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله . فرمود: مؤمن امتحان شده كسى است كه چيزى از امر ما بر او وارد نمى‏شود مگر اينكه خداوند سينه او را براى پذيرش آن، گشاده ساخته و هرگز دچار شك و ترديد نمى‏گردد. اى اباذر! بدان من بنده‏ى خداوند عزّوجلّ و خليفه‏ى او بر بندگانش هستم. ما را «رب» نپنداريد و هر چه در فضائل ما مى‏خواهيد، بگوئيد چرا كه به كُنه و حقيقت و نهايت آنچه در ما وجود دارد نخواهيد رسيد و خداوند عزّوجلّ [صفات] بزرگ‏تر و عظيم‏تر از آنچه كه اَحَدى از شما بتواند آن را وصف نمايد يا بر قلبتان خطور كند به ما عطا فرموده است. پس چون ما را اين گونه شناختيد، آنگاه مؤمن خواهيد بود. سلمان گفت: عرض كردم اى برادر رسول خدا! هركس نماز را بر پا دارد، ولايت شما را بر پا داشته است؟ فرمود: آرى اى سلمان گواه اين حقيقت، فرموده خداوند متعال در قرآن است «از صبر و نماز كمك بخواهيد كه اين كار جز براى فروتنان، گران است» مراد از «صبر» رسول خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله و منظور از «نماز» برپا داشتن ولايت من است. بدين خاطر خداوند متعال فرمود: «و آن سخت و گران است» و نفرمود: «آن دو سنگينند» زيرا حمل ولايت جز بر فروتنان، دشوار و سنگين است. و خاشعان، همان شيعيان روشن‏بين و اهل بصيرتند. و آن بدين سبب است كه سخنوران منحرف، از قبيلمرجئه و قدريّه و خوارج و ديگر ناصبيان، همگى به حضرت محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله اقرار دارند و در ميانشان اختلافى نيست، لكن جز گروهى اندك، همگى در مورد ولايت من اختلاف داشته و آن را انكار نموده و در مقابل آن لجاجت مى‏ورزند، و آنان كسانى هستند كه خداوند در كتاب عزيزش ايشان را توصيف نموده و مى‏فرمايد: «همانا آن جز بر فروتنان گران است» و خداوند متعال در جاى ديگرى از قرآن، نبوت حضرت محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله و ولايت مرا اين گونه بيان مى‏فرمايد:

«و چه چاه‏هايى كه وانهاده شد و چه قصرهاى رفيع كه بى‏صاحب ماند» مراد از قصر، حضرت محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله و مقصود از چاه آب متروك، ولايت من است. آن را وانهاده و انكار نمودند. هر كه به ولايت من اقرار ننمايد، اقرار او به نبوت حضرت محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله نفعى برايش نخواهد بخشيد؛ چرا كه آن دو مقرون يكديگرند به خاطر اين كه پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله ، پيامبر مرسل و پيشواى خلق بوده و پس از او على عليه‏السلام امام و پيشواى خلق و وصىّ حضرت محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله است؛ همان گونه كه رسول خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله فرمود: «تو نسبت به من، به منزله‏ى هارون نسبت به موسى هستى، جز اينكه بعد از من پيامبرى نخواهد بود». اوّلين ما محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله ، ميانى ما محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله و آخرين ما محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله است. پس كسى كه معرفتش به من، كامل باشد، او بر دين درست و استوار الهى قرار دارد؛ كه مى‏فرمايد: «اين است آئين راستين» و به زودى به يارى و توفيق الهى، اين حقيقت را براى شما روشن خواهم ساخت.

«يا سَلْمانُ وَ يا جُنْدَبُ قالا لَبَّيْكَ يا اَميرَ الْمُؤْمِنينَ صَلَواتُ اللّه‏ِ عَلَيْكَ قالَ كُنْتُ اَنَا وَ مُحَمَّدٌ نُورا واحِدا مِنْ نُورِ اللّه‏ِ عَزَّوَجَلَّ فَاَمَرَاللّه‏ُ تَبارَكَ وَ تَعالى ذلِكَ النُّورَ اَنْ يَشُقَّ فَقالَ لِلنِّصْفِ كُنْ مُحَمَّدا وَ قالَ لِلنِّصْفِ كُنْ عَلِيّا فَمِنْها

قالَ رَسُولُ اللّه‏ِ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله عَلِىٌّ مِنّى وَ اَنَا مِنْ عَلِىٍّ وَ لا يُؤَدّى عَنّى اِلاّ عَلِىٌّ وَ قَدْ وَجَّهَ اَبابَكْرٍ بِبَرائَةٍ اِلى مَكَّةَ فَنَزَلَ جَبْرَئيلُ عليه‏السلام فَقالَ يا مُحَمَّدُ قالَ لَبَّيْكَ قالَ اِنَّ اللّه‏َ يَأْمُرُكَ اَنْ تُؤَدِّيَها اَنْتَ اَوْ رَجُلٌ مِنْكَ فَوَجَّهَنى فِى اسْتِرْدادِ اَبى بَكْرٍ فَرَدَدْتُهُ فَوَجَدَ فى نَفْسِهِ وَ قالَ يا رَسُولَ اللّه‏ِ اُنْزِلَ فِىَّ الْقُرْانُ قالَ لاوَلكِنْ لايُؤَدّى اِلاّ اَنَا اَوْ عَلِىٌّ.»

اى سلمان و اى جندب! عرضه داشتند: بلى اى امير مؤمنان كه درود خدا بر تو باد. فرمود: «من و حضرت محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله نور واحدى نشأت يافته از نور خداوند عزّوجلّ بوديم. تا آن كه خداى متعال به آن نور امر نمود كه دو قسمت شود [سپس] به نيمى فرمود: محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله باش و به نصف ديگر فرمود: على عليه‏السلام باش.

بدين لحاظ رسول خدا فرمود: على از من و من از على هستم و جز على كسى ديگر نمى‏تواند از جانب من [فرمان الهى را [ادا نمايد. و زمانى كه ابابكر را با سوره برائت به مكّه اعزام فرمود، جبرئيل عليه‏السلام نازل شد و گفت: اى محمّد! فرمود: بلى، عرضه داشت: خداوند به تو امر فرموده كه آن مأموريت را خودت يا مردى از خودت انجام دهد. پيامبر مرا به آن سو گسيل داشت تا ابوبكر را بازگردانم و او را بازگرداندم. او درون خود نگرانى احساس نمود و گفت: اى رسول خدا، آيا در مورد من آيه‏اى نازل شده است؟ فرمود: نه ولكن اين مأموريت را كسى جز من و يا على انجام نخواهد داد.

«يا سَلْمانُ وَ يا جُنْدَبُ قالا لَبَّيْكَ يا اَخا رَسُولِ‏اللّه‏ِ قالَ عليه‏السلام مَنْ لا يَصْلَحُ لِحَمْلِ صَحيفَةٍ يُؤَدِّيها عَنْ رَسُولِ اللّه‏ِ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله كَيْفَ يَصْلَحُ لِـلاِْمامَةِ؟

اى سلمان و اى جندب عرض كردند: بلى اى برادر رسول خدا. فرمود: كسى كه براى حمل نوشته‏اى از جانب رسول خدا صلاحيت ندارد، چگونه براى پيشوايى مردم صلاحيت خواهد داشت؟

«يا سَلْمانُ وَ يا جُنْدَبُ فَاَنَا وَ رَسُولُ اللّه‏ِ كُنّا نُورا واحِدا صارَ رَسُولُ اللّه‏ِ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله مُحَمَّدًا الْمُصْطَفى وَ صِرْتُ اَنَا وَصِيَّهُ الْمُرْتَضى وَ صارَ مَحَمَّدٌ النّاطِقَ وَ صِرْتُ اَنَا الصّامِتَ وَ اِنَّهُ لابُدَّ فى كُلِّ عَصْرٍ مِنَ الاَْعْصارِ اَنْ يَكُونَ فيهِ ناطِقٌ وَ صامِتٌ.»

اى سلمان و اى جندب من و رسول خدا نور واحدى بوديم سپس او محمّد مصطفى شد و من وصىّ او مرتضى شدم. محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله ناطق شد و من ساكت و خاموش. به اين ترتيب در هر عصرى يكى بايد گويا باشد و ديگرى ساكت.

«يا سَلْمانُ صارَ مُحَمَّدٌ الْمُنْذِرَ وَصِرْتُ اَنَا الْهادِىَ وَ ذلِكَ قَوْلُهُ عَزَّوَجَلَّ «اِنَّما اَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِكُلِّ قَوْمٍ هادٍ»فَرَسُولُ اللّه‏ِ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله الْمُنْذِرُ وَ اَنَا الْهادِى. «اَللّه‏ُ يَعْلَمُ ما تَحْمِلُ كُلُّ اُنْثى وَ ما تَغيضُ الاَْرْحامُ وَ ما تَزْدادُ وَ كُلُّ شَىْ‏ءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ، عالِمُ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ الْكَبيرُ الْمُتَعالِ، سَواءٌ مِنْكُمْ مَنْ اَسَرَّ الْقَوْلَ وَ مَنْ جَهَرَ بِهِ وَ مَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَ سارِبٌ بِالنَّهارِ، لَهُ مَعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ اَمْرِاللّه‏ِ» قالَ فَضَرَبَ عليه‏السلام بِيَدِهِ عَلَى الاُْخْرى وَ قالَ عليه‏السلام صارَ مُحَمَّدٌ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله صاحِبَ الْجَمْعِ وَ صِرْتُ اَنَا صاحِبَ النَّشْرِ وَ صارَ مُحَمَّدٌ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله صاحِبَ الْجَنَّةِ وَ صِرْتُ اَنَا صاحِبَ النّارِ اَقُولُ لَها خُذى هذا وَ ذَرى هذا وَ صارَ مُحَمَّدٌ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله صاحِبَ الرَّجْفَةِ وَ صِرْتُ اَنَا صاحِبَ الْهَدَّةِ وَ اَنَا صاحِبُ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ الْهَمَنِى اللّه‏ُ عَزَّوَجَلَّ عِلْمَ ما فيه.

اى سلمان، محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله بيم دهنده شد و من رهبر و هدايت كننده و اين همان فرموده‏ى خداوند عزّوجلّ است «[اى پيامبر] تو بيم دهنده‏اى و هر قومى را هدايتگرى است» لذا رسول خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله بيم دهنده و من هدايت كننده‏ام. سپس آيات بعد از آن را تلاوت فرمود: «خداوند آنچه را كه هر ماده‏اى بدان باردار مى‏شود و آنچه را رحم‏ها كم يا افزون مى‏كنند مى‏داند و هر چيز نزد او مقدار معينى دارد. او داناى نهان و آشكار و بزرگ و برتر است. چه پنهان سخن گوئيد چه آشكار، و نيز مخفى شدگان در شب يا پيدايان در روز براى او يكسان است. فرشتگان مدام از پيش‏رو و پشت سر به امر خدا آدمى را حفظ مى‏كنند.» [سلمان] گفت: آن حضرت دست خود را بر دست ديگرش زد و فرمود: حضرت محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله صاحب جمع شد و من صاحب نشر. حضرت محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله صاحب بهشت شد و من صاحب دوزخ كه به آن مى‏گويم اين را بگير و آن را رها كن. حضرت محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله صاحب «زلزله و لرزش» شد و من صاحب «ويرانى و غرش». منم صاحب لوح محفوظ و خداوند تمام علم آن را به من الهام فرمود.

نَعَمْ يا سَلْمانُ وَ يا جُنْدَبُ وَ صارَ مُحَمَّدٌ «يس وَالْقُرْآنِ الْحَكيمِ» وَ صارَ مُحَمَّدٌ «نآ وَالْقَلَمِ» وَ صارَ مُحَمَّدٌ «طه ما اَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْقُرْانُ لِتَشْقى» وَ صارَ مُحَمَّدٌ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله صاحِبَ الدَّلالاتِ وَ صِرْتُ اَنَا صاحِبَ الْمُعْجِزاتِ وَ الاْياتِ، وَ صارَ مُحَمَّدٌ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله خاتَمَ النَّبِيّينَ وَ صِرْتُ اَنَا خاتَمَ الْوَصِيّينَ وَ اَنَا الصِّراطُ الْمُسْتَقيمُ وَ اَنَا «النَّبَاءُ الْعَظيمُ اَلَّذى هُمْ فيهِ مُخْتَلِفُونَ» وَ لا اَحَدٌ اخْتَلَفَ اِلاّ فى وِلايَتى، وَ صارَ مُحَمَّدٌ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله صاحِبَ الدَّعْوَةِ وَ صِرْتُ اَنَا صاحِبَ السَّيْفِ، وَ صارَ مُحَمَّدٌ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله نَبِيًّا مُرْسَلاً وَ صِرْتُ اَنَا صاحِبَ اَمْرِ النَّبِىِّ قالَ اللّه‏ُ عَزَّوَجَلَّ «يُلْقِى الرُّوحَ مِنْ اَمْرِهِ عَلى مِنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ» وَ هُوَ رُوحُ‏اللّه‏ِ لا يُعْطيهِ وَ لا يُلْقى هذَا الرُّوحَ اِلاّ عَلى مَلَكٍ مُقَرَّبٍ اَوْ نَبِىٍّ مُرْسَلٍ اَوْ وَصِىٍّ مُنْتَجَبٍ فَمَنْ اَعْطاهُ اللّه‏ُ هذَاالرُّوحَ فَقَدْ اَبانَهُ مِنَ النّاسِ وَ فَوَّضَ عَلَيْهِ الْقُدْرَةَ وَ اَحْيَا الْمَوْتى وَ عَلِمَ بِما كانَ وَ ما يَكُونُ وَ سارَ مِن الْمَشْرِقِ اِلَى الْمَغْرِبِ وَ مِنَ الْمَغْرِبِ اِلَى الْمَشْرِقِ فى لَحْظَةِ عَيْنٍ وَ عَلِمَ ما فِى الضَّمائِرِ وَ الْقُلُوبِ وَ عَلِمَ ما فِى السَّمواتِ وَ الاَْرْضِ»

آرى اى سلمان و اى جندب حضرت محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله «يس و القرآن الحكيم» و «ن و القلم» و «طه ما انزلنا عليك القرآن لتشقى» و صاحب دلالات و راهنمايى‏ها شد و من صاحب معجزات و نشانه‏ها؛ و حضرت محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله آخرين پيامبر شد و من آخرين وصى (بلافصل پيامبران). منم «راه مستقيم» و منم آن «خبر بزرگى كه در آن اختلاف كردند» و كسى جز در ولايت من اختلاف نكرد. حضرت محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله صاحب دعوت شد و من صاحب شمشير. حضرت محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله پيامبر مرسل شد و من صاحب امر پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله . خداوند عزّوجلّ مى‏فرمايد: «خداوند روح را به امر خود بر هر يك از بندگان خويش كه بخواهد مى‏فرستد» و او روح خداوند است. خداوند آن را جز به فرشته مقرّب يا پيامبر مرسل يا وصى برگزيده عطا نمى‏كند و نمى‏فرستد. خداوند به هر كه اين روح را عطا فرمايد او را از ديگر مردمان جدا و متمايز گردانيده و قدرت را به او واگذار مى‏نمايد بگو نه‏اى كه مرده را زنده كند و به آنچه شده و خواهد شد دانا شود. در يك چشم بر هم زدن از مشرق به مغرب و از مغرب به مشرق مى‏رود و به آنچه در دل‏ها، آسمان‏ها و زمين است آگاهى مى‏يابد.

«يا سَلْمانُ وَ يا جُنْدَبُ وَ صارَ مُحَمَّدٌ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله الذِّكْرَ الَّذى قالَ اللّه‏ُ عَزَّوَجَلَّ: «قَدْ اَنْزَلَ اللّه‏ُ اِلَيْكُمْ ذِكْرا رَسُولاً يَتْلُوا عَلَيْكُمْ اياتِ اللّه‏ِ» اِنّى اُعْطيتُ عِلْمَ الْمَنايا وَ الْبَلايا وَ فَصْلَ الْخِطابِ وَ اسْتُودِعْتُ عِلْمَ الْقُرْانِ وَ ما هُوَ كائِنٌ اِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَ مُحَمَّدٌ صلى‏الله‏عليه‏و‏آله اَقامَ الْحُجَّةَ حُجَّةً لِلنّاسِ وَ صِرْتُ اَنَا حُجَّةَ‏اللّه‏ِ عَزَّوَجَلَّ جَعَلَ اللّه‏ُ لى ما لَمْ يَجْعَلْ لاَِحَدٍ مِنَ الاَْوَّلينَ وَ الاْخِرينَ لا لِنَبِىٍّ مُرْسَلٍ وَ لا لِمَلَكٍ مُقَرَّبٍ.»

اى سلمان و اى جندب! حضرت محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله «ذكر» شد كه خداوند عزّوجلّ در قرآن مى‏فرمايد: «و هر آينه خداوند به سوى شما ذكر يعنى رسولش را فرستاد كه آيات الهى را بر شما بخواند» همانا به من علم منايا (مرگ و ميرها) و بلاها و فصل الخطاب (حكم قاطع در داورى) عطا شده و علم قرآن و آنچه تا روز قيامت خواهد شد به من سپرده شده است. حضرت محمّد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله حجّت خدا و برهان را براى مردم، اقامه نمود و من حجّت خداى عزّوجلّ شدم. خداوند درون من چيزهايى را به وديعه نهاده كه براى احدى چه از اولين و آخرين، و چه از پيامبر مرسل و فرشته مقرّب قرار نداده است.

«يا سَلْمانُ وَ يا جُنْدَبُ، قالا لَبَّيْكَ يا اَميرَالْمُؤْمِنينَ قالَ عليه‏السلام اَنَا الَّذى حَمَلْتُ نُوحا فِى السَّفينَةِ بِاِذْنِ رَبّى وَ اَنَا الَّذى اَخْرَجْتُ يُونُسَ مِنْ بَطْنِ الْحُوتِ بِاِذْنِ رَبّى وَ اَنَا الَّذى جاوَزْتُ بِمُوسَى بْنِ عِمْرانَ عليه‏السلام الْبَحْرَ بِاَمْرِ رَبّى وَ اَنَا الَّذى اَخْرَجْتُ اِبْراهيمَ عليه‏السلام مِنَ النّارِ بِاِذْنِ رَبّى وَ اَنَا الَّذى دَحَوْتُ الاَْرْضَ وَ اَجْرَيْتُ اَنْهارَها وَ فَجَّرْتُ عُيُونَها وَ غَرَسْتُ اَشْجارَها بِاِذْنِ رَبّى وَ اَنَا عَذابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ وَ اَنَا الْمُنادى مِنَ مَكانٍ قَريبٍ قَدْ سَمِعَهَا الثَّقَلانِ الْجِنُّ وَ الاِْنْسُ وَ فَهَمَهُ قَوْمٌ اِنّى لاَُسْمِعُ كُلَّ قَوْمٍ جَبّارينَ وَ الْمُنافِقينَ بِلُغاتِهِمْ وَ اَنَا الْخِضْرُ عليه‏السلام عالِمُ مُوسى عليه‏السلام وَ اَنَا مُعَلِّمُ سُلَيْمانَ عليه‏السلام بْنَ داوُدَ عليه‏السلام وَ اَنَا ذُوالْقَرْنَيْنِ عليه‏السلام وَ اَنَا قُدْرَةُ اللّه‏ِ عَزَّوَجَلَّ.

اى سلمان و اى جندب! گفتند: بلى، اى اميرمؤمنان عليه‏السلام . فرمود: من آن كسى هستم كه به اذن پروردگارم نوح را در كشتى سوار كردم [و او را از غرق شدن نجات دادم] . من آن كسى هستم كه به اذن پروردگارم، يونس را از شكم ماهى بيرون آوردم. من آن كسى هستم كه به فرمان پروردگارم، موسى‏بن عمران را از دريا عبور دادم. من آن كسى هستم كه به اذن پروردگار ابراهيم را، از آتش بيرون آوردم، من آن كسى هستم كه به اذن پروردگارم زمين را گسترانيده و رودخانه‏هاى آن را جارى ساخته و چشمه‏هايش را گشوده و درخت‏هاى آن را كاشتم. منم عذاب روز «ظلّه» منم آن ندا كننده از جاى نزديك كه ثقلان (جنّ و انس) آن را شنيدند و گروهى آن را فهميدند. من آن كسى هستم كه هر روز صداى جبّاران و منافقان را به زبان خودشان مى‏شنوم، منم خضر داناى موسى و منم آموزگار سليمان پسر داود، منم ذوالقرنين و منم قدرت خداى عزّوجلّ.

قسمت دهم خطبه:«يا سَلْمانُ وَ يا جُنْدَبُ، اَنَا مُحَمَّدٌ وَ مُحَمَّدٍ اَنَا وَ اَنَا مِنْ مُحَمَّدٍ وَ مُحَمَّدٌ مِنّى، قالَ اللّهُ تَعالى: «مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لايَبْغِيانِ»».

اى سلمان و اى جندب من محمّدم و او من است. من از محمّدم و محمّد از من است. خداى تعالى مى‏فرمايد: «دو دريا را به هم آميخت و ميان آن دو برزخ و فاصله‏اى است كه به حدود يكديگر تجاوز نمى‏كنند».

«يا سَلْمانُ وَ يا جُنْدَبُ، قالا: لَبَّيْكَ يا اَميرَالْمُؤْمِنينَ، قالَ اِنَّ مَيِّتَنا لَمْ يَمُتْ وَ غائِبَنا لَمْ يَغِبْ وَ اِنَّ قَتْلانا لَنْ يُقْتَلُوا».

اى سلمان و اى جندب عرضه داشتند: بلى، اى اميرمؤمنان عليه‏السلام . فرمود: مرده‏ى ما نمرده و غايب ما غيبت ننموده و كشته شدگان از ما هرگز كشته نشده‏اند.

«يا سَلْمانُ وَ يا جُنْدَبُ، قالا لَبَّيْكَ صَلَواتُ اللّه‏ِ عَلَيْكَ قالَ اَنَا اَميرُ كُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ مِمَّنْ مَضى وَ مِمَّنْ بَقِىَ وَ اُيِّدْتُ بِرُوحِ الْعَظَمَةِ وَ اِنَّما اَنَا عَبْدٌ مِنْ عَبيدِ اللّه‏ِ تَعالى لاتُسَمُّونا اَرْبابا وَ قُولُوا فى فَضْلِنا ما شِئْتُمْ فَاِنَّكُمْ لَنْ تَبْلُغُوا منْ فَضْلِنا كُنْهَ ما جَعَلَهُ اللّه‏ُ لَنا وَ لا مِعْشارَ الْعَشْرِ لاَِنّا اياتُ اللّه‏ِ وَ دَلائِلُهُ وَ حُجَجُ اللّه‏ِ وَ خُلَفاؤُهُ وَ اُمَناءُهُ وَ اَئِمَّتُهُ وَ وَجْهُ اللّه‏ِ وَ عَيْنُ‏اللّه‏ِ وَ لِسانُ اللّه‏ِ بِنا يُعَذِّبُ اللّه‏ِ عِبادَهُ وَ بِنا يُثيبُ، وَ مِنْ بَيْنِ خَلْقِهِ طَهَّرَنا وَ اخْتارَنا وَ اصْطَفانا وَ لَوْ قالَ قائِلٌ لِمَ وَ كَيْفَ وَ فيمَ لَكَفَرَ وَ اَشْرَكَ لاَِنَّهُ لايُسْئَلُ عَمّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْئَلُونَ».

اى سلمان و اى جندب عرضه داشتند: بلى اى كسى كه درود خدا بر تو باد. فرمود: من امير و فرمانرواى هر مرد و زن مؤمن از گذشتگان و آيندگانم و با روح عظمت تأييد شده‏ام. من بنده‏اى از بندگان خداوندم. ما را رب نناميد و هر چه مى‏خواهيد در فضايل ما بگوييد؛ چرا كه به كُنه آنچه كه خداوند براى ما قرار داده، حتى به يك دهم از يك دهم آن نخواهيد رسيد؛ زيرا ما نشانه‏ها و راهنمايان و حجّت‏ها و جانشينان و امانتداران و امامان از طرف خدا هستيم.

و نيز ما وجه و چشم و زبان خداييم. خداوند بندگانش را به واسطه‏ى ما عذاب و پاداش مى‏دهد و از ميان خلقش تنها ما را پاك نمود و برگزيد و اختيار فرمود. و اگر كسى چون و چرا كند همانا كافر و مشرك است؛ زيرا خداوند درباره‏ى آنچه مى‏كند [در برابر هيچكس [پاسخگو نيست. در حالى كه بندگان مورد سؤال و بازخواست قرار مى‏گيرند.

«يا سَلْمانُ وَ يا جُنْدَبُ، قالا لَبَّيْكَ يا اَميرَالْمُؤْمِنينَ صَلَواتُ اللّه‏ِ عَلَيْكَ قالَ عليه‏السلام مَنْ امَنَ بِما قُلْتُ وَ صَدَّقَ بِما بَيَّنْتُ وَ فَسَّرْتُ وَ شَرِحْتُ وَ اَوْضَحْتُ وَ نَوَّرْتُ وَ بَرْهَنْتُ فَهُوَ مُؤْمِنٌ مُمْتَحَنٌ اِمْتَحَنَ اللّه‏ُ قَلْبَهُ لِلاْيمانِ وَ شَرَحَ صَدْرَهُ لِلاِْسْلامِ وَ هُوَ عارِفٌ مُسْتَبْصِرٌ قَدِ انْتَهى وَ بَلَغَ وَ كَمَلَ وَ مَنْ شَكَّ وَ عَنَدَ وَ جَحَدَ وَ وَقَفَ وَ تَحَيَّرَ وَ ارْتابَ فَهُوَ مُقَصِّرٌ وَ ناصِبٌ.»

اى سلمان و اى جندب عرضه داشتند: بلى اى اميرالمؤمنين عليه‏السلام درود خدا بر تود باد. فرمود: هركس به آنچه كه گفتم ايمان آورد و به آنچه كه آن را با بيان، تفسير، شرح، روشنى، نورانيت و دليل توضيح دادم، اعتراف كند، مؤمن امتحان شده‏اى است كه خداوند قلب او را براى ايمان آزموده و سينه‏اش را براى پذيرش اسلام فراخ نموده و او عارف روشن‏بين و اهل بصيرتى است كه به نهايت بلوغ و كمال رسيده است و اگر كسى درباره آنچه گفتم شك كند، عناد ورزد، انكار نمايد، باز ايستد، حيران شود و ترديد كند، مقصر و ناصبى و دشمن است.

«يا سَلْمانُ وَ يا جُنْدَبُ، قالا لَبَّيْكَ يا اَميرَالْمُؤْمِنينَ صَلَواتُ اللّه‏ِ عَلَيْكَ قالَ عليه‏السلام اَنَا اُحْيى وَ اُميتُ بِاِذْنِ رَبّى وَ اَنَا اُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَ ما تَدَّخِرُونَ فى بُيُوتِكُمْ بِاِذْنِ رَبّى وَ اَنَا عالِمٌ بِضَمائِرِ قُلُوبِكُمْ وَ الاَْئِمَّةُ مِنْ اَوْلادى يَعلَمُونَ وَ يَفْعَلُونَ هذا اِذا اَحَبُّوا وَ اَرادُوا، لاَِنّا كُلَّنا واحدٌ اَوَّلُنا مُحَمَّدٌ وَ اخِرُنا مُحَمَّدٌ وَ اَوْسَطُنا مُحَمَّدٌ وَ كُلُّنا مُحَمَّدٌ فَلا تُفَرِّقُوا بَيْنَنا وَ نَحْنُ اِذا شِئْنا شاءَاللّه‏ُ وَ اِذا كَرِهْنا كَرِهَ اللّه‏ُ، اَلْوَيْلُ كُلُّ الْوَيْلِ لِمَنْ اَنْكَرَ فَضْلَنا وَ خُصُوصِيَّتَنا وَ ما اَعْطانَا اللّه‏ُ رَبُّنا لاَِنَّ مَنْ اَنْكَرَ شَيْئا مِمّا اَعْطانَااللّه‏ُ فَقَدْ اَنْكَرَ قُدْرَةَ اللّه‏ِ عَزَّوَجَلَّ وَ مَشيئَتَهُ فينا.

اى سلمان و اى جندب عرضه داشتند: بلى اى اميرالمؤمنين عليه‏السلام ، كه درود خدا بر تو باد. فرمود: من به اذن پروردگارم زنده مى‏كنم و مى‏ميرانم و به آنچه مى‏خوريد و در خانه‏هايتان مى‏اندوزيد، به شما خبر مى‏دهم. و من به نهانى‏هاى دلتان آگاهم و امامان از فرزندان من نيز، هرگاه بخواهند و مايل باشند، همه اينها را مى‏دانند و انجام مى‏دهند؛ زيرا ما (ائمه هدى عليهم‏السلام) يكى هستيم. اوّلين ما محمد، آخرين ما محمد و ميانى ما محمد است و همه ما محمّد هستيم. پس بين ما جدايى قائل نشويد. هنگامى كه ما چيزى را بخواهيم، خداوند آن را خواسته و هرگاه از چيزى كراهت داشته باشيم، خداوند از آن كراهت داشته است. نفرين و تمام نفرين بر كسى باد كه فضل و ويژگى ما و آنچه پروردگار به ما عطا نموده است را انكار نمايد؛ زيرا هر كس چيزى از آنچه خداوند به ما عطا نموده انكار نمايد، همانا قدرت الهى و مشيت خداوندى را در مورد ما انكار نموده است.

يا سَلْمانُ وَ يا جُنْدَبُ، قالا لَبَّيْكَ يا اَميرَالْمُؤْمِنينَ صَلَواتُ اللّه‏ِ عَلَيْكَ قالَ عليه‏السلام لَقَدْ اَعْطانَا اللّه‏ُ رَبُّنا ما هُوَ اَجَلُّ وَ اَعْظَمُ وَ اَعْلى وَ اَكْبَرُ مِنْ هذا كُلِّهِ. قُلْنا يا اَميرَالْمُؤمِنينَ مَا الَّذى اَعْطاكُمْ ما هُوَ اَعْظَمُ وَ اَجَلُّ مِنْ هذا كُلِّهِ. قالَ عليه‏السلام قَدْ اَعْطانا رَبُّنا عَزَّوَجَلَّ عِلْمَنا لِلاِْسْمِ الاَْعْظَمِ الَّذى لَوْ شِئْنا خُرِقَتِ السَّمواتُ وَالاَْرْضُ وَالْجَنَّةُ وَ النّارُ وَ نَعْرُجُ بِهِ اِلَى السَّماءِ وَ نَهْبِطُ بِهِ الاَْرْضَ وَ نُغَرِّبُ وَ نُشَرِّقُ وَ نَنْتَهى بِهِ اِلَى الْعَرْشِ فَنَجْلِسُ عَلَيْهِ بَيْنَ يَدَىِ اللّه‏ُ عَزَّوَجَلَّ وَ يُطيعُنا كُلُّ شَىْ‏ءٍ حَتَّى السَّمواتُ وَ الاَْرْضِ وَالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَ النُّجُومِ وَالْجِبالِ وَالشَّجَرِ وَ الدَّوابِّ وَ الْبِحارِ وَ الْجَنَّةِ وَ النّارِ اَعْطانَااللّه‏ُ ذلِكَ كُلَّهُ بِالاِْسْمِ الاَْعْظَمِ الَّذى عَلَّمَنا وَ خَصَّنا بِهِ وَ مَعَ هذا كُلِّهِ نَأْكُلُ وَ نَشْرَبُ وَ نَمْشى فِى الاَْسْواقِ وَ نَعْمَلُ هذِهِ الاَْشْياءُ بِاَمْرِ رَبِّنا وَ نَحْنُ عِبادُاللّه‏ِ الْمُكْرَمُونَ الَّذينَ لايَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِاَمْرِهِ يَعْمَلُونَ وَ جَعَلَنا مَعْصُومينَ مُطَهَّرينَ وَ فَضَّلَنا عَلى كَثيرٍ مِنْ عِبادِهِ الْمُؤْمِنينَ فَنَحْنُ نَقُولُ الْحَمْدُلِلّهِ الَّذى هَدانا لِهذا وَ ما كُنّا لِنَهْتَدِىَ لَوْلا اَنْ هَدانَااللّه‏ُ وَ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَى‏الْكافِرينَ اَعْنِى الْجاحِدينَ بِكُلِّ ما اَعْطانَااللّه‏ُ مِنَ الْفَضْلِ وَ الاِْحْسانِ.»

اى سلمان و اى جندب عرضه داشتند: بلى اى اميرالمؤمنين عليه‏السلام ، درود خدا بر تود باد. فرمود: پروردگار ما «اللّه‏» آنچه به ما عطا فرموده، والاتر و بزرگ‏تر از همه‏ى اينهاست. عرض كرديم: آن، چه عطيه‏اى است كه بزرگ‏تر از همه اينهاست؟ فرمود: خداوند اسم اعظم را در اختيار ما نهاده كه اگر بخواهيم، به وسيله آن، آسمان‏ها، زمين، بهشت و دوزخ را مى‏شكافيم. از آسمان بالا مى‏رويم و به زمين فرود مى‏آييم، به شرق و غرب مى‏رويم و به عرش رسيده، در برابر خداى عزّوجلّ مى‏نشينيم و همه چيزها، حتى آسمان‏ها، زمين، خورشيد، ماه، ستارگان، كوه‏ها، درختان، چارپايان، درياها، بهشت و دوزخ، از ما اطاعت مى‏كنند. تمام اين‏ها را خداوند به وسيله اسم اعظم كه به ما آموخت عطا فرموده است و با اين حال، ما مى‏خوريم، مى‏آشاميم و در ميان بازارها راه مى‏رويم. و همه اين امور را به فرمان پروردگارمان انجام مى‏دهيم. ما بندگان صاحب كرامت خداونديم. «آنان كه در سخن، بر خدا پيشى نمى‏گيرند و به فرمان او كار مى‏كنند» خداوند ما را معصوم و پاك قرار داده و بر بسيارى از بندگان مؤمنش برترى بخشيده است. لذا ما مى‏گوييم: «سپاس و ستايش مخصوص خدايى است كه ما را به اين (امور) هدايت نمود و اگر خدا ما را هدايت نمى‏كرد، به آن راه نمى‏يافتيم و كافرين سزاوار عذاب شدند و وعده عذاب درباره آن‏ها حتمى است و آن‏ها كسانى هستند كه آنچه خداوند به ما بخشش و احسان نموده انكار مى‏ورزند.

«يا سَلْمانُ وَ يا جُنْدَبُ فَهذا مَعْرِفَتى بِالنُّورانِيَّةِ فَتَمَسَّكْ بِها راشِدا فَاِنَّهُ لايَبْلُغُ اَحَدٌ مِنْ شيعَتِنا حَدَّ الاِْسْتِبْصارِ حَتّى يَعْرِفَنى بِالنُّورانِيَّةِ فَاِذا عَرَفَنى بِها كانَ مُسْتَبْصِرا بالِغا كامِلاً قَدْ خاضَ بَحْرا مِنَ الْعِلْمِ وَ ارْتَقى دَرَجَةً مِنَ الْفَضْلِ وَ اطَّلَعَ عَلى سِرٍّ مِنْ سِرِّاللّه‏ِ وَ مَكْنُونِ خَزائِنِهِ».

اى سلمان و اى جندب اين است معرفت من به نورانيت، اينك با رُشد و هدايت بدان چنگ بزنيد؛ زيرا هيچيك از شيعيان ما به سر حد بصيرت و روشن‏بينى نمى‏رسند مگر مرا به [مقام] نورانيت بشناسند. پس هرگاه چنين شد، به طور كامل به بصيرت و روشن‏بينى رسيده و در دريايى از علم فرو رفته و مرتبه‏اى از فضيلت را پيموده و بر رازى از رازها و گنجينه‏هاى پنهان خدا آگاهى يافته‏اند.

هر جمله از اين خطبه‌هاي نوراني احتياج به ساعت‌ها بحث و مطالعه و تحقيق دارد، و دوست داشتيم كه بتوانيم اندكي پيرامون جملات حيات دهنده اين سخنان گهر بار، صحبت شود، وليكن دريغ كه مجال اين كار نيست ....